Assen, Marturiakerk

Kerk.
Rond 1970 werd de Marturiakerk in gebruik genomen (01).


Drents Archief Assen Foto tussen 1966 en 1969

Rond 2005 werd de kerk afgebroken en vervangen door een appartementencomplex met aan de achterkant de nieuwe kerk "De Bron".



Orgel.
Het orgel in deze kerk is afkomstig uit de Hervormde kerk (Schoterlandse kerk) van Heerenveen en werd in 1972 geplaatst. De voorgeschiedenis van dit instrument speelt zich dus af in Heerenveen. De kerk te Heerenveen werd in 1969 afgebroken, waardoor het orgel te koop kwam (02).

Heerenveen

1790: Er werd een orgel in gebruik genomen dat geschonken werd uit een aanzienlijk legaat van wijlen Martha Kinnema van Scheltinga ter nagedachtenis van haar man, wijlen Menno van Coehoorn van Scheltinga, in leven Grietman van Schoterland.
Diens grootvader Menno baron van Coehoorn was een bekend vesting-bouwkundige in de 17e eeuw die ook nog de vesting Coevorden verbeterde (03).
Op één der pijpen bevond zich de volgende inscriptie: "Dese erste pijp is in ‘t orgel geset doer Menno van Coehoorn van Scheltinga oud 12 jr. Anno 1790". Toen het orgel klaar was, werd het orgel gekeurd door N. A. Knock, oud Grietman van Ooststellingwerf. Daarna werd het orgel ingespeeld op 24 september 1790 door Sybe de Vries, organist te Leeuwarden en Gosling Jans, organist te Dokkum. De ingebruikname vond plaats op 13 oktober 1790 (04).

Het orgel dat vervaardigd werd door de orgelmaker Albertus van Gruisen te Leeuwarden kreeg de volgende dispositie:

Manuaal C - f3 Rugwerk C - f3 Pedaal C-d1
Bourdon 16’ Fluit doux 8’ Aangehangen
Prestant 8’ Fiool de Gamba 8’ disc.  
Holfluit 8’ Prestant 4’  
Spitsfluit 4’ Fluit d’amour 4’  
Octaaf 4’ Nazat 3’  
Quint 3’ Woudfluit 2’  
Super Octaaf 2’ Sexquialter 3-4 sterk  
Carlion 3 st. Dulciaan 8’  
Mixtuur 4 - 6 st. Tremulant    
Trompet 8’ b/d Afsluiting    
Trémulant Roiaal   Pedaal Koppel    
Afsluiting        
Ventyl        

4 blaasbalgen 8 voet lang en 4 voet breed; 3 windladen, twee voor ‘t Manuaal en een voor ‘t Rugwerk (05).

1861: Verbouwing door de orgelmakers L. van Dam en Zn. te Leeuwarden. Het kreeg toen de volgende dispositie:

Hoofdwerk C - f3 Bovenwerk C - f3 Pedaal C-d1
Bourdon 16’ Viool de gamba 8’ Aangehangen
Violon 16’ disc. Fluit dolce 8’  
Prestant 8’ Prestant 8’ disc.  
Holpijp 8’ Salicet 4’  
Octaaf 4’ Fluit travers 4’  
Roerfluit 4’ Quintfluit 3’  
Quint 3’ Woudfluit 2’  
Octaaf 2’ Carillon 2 st. vanaf g  
Tertiaan 1-2 st. Clarinet 8’  
Cornet 3 st. disc Tremulant    
Trompet 8’ b/d      

Koppelingen Hoofdw. - Bovenw. en Hoofdw. - Pedaal.

Het orgel te Heerenveen in de voormalige Hervormde kerk

1925: Restauratie door de firma P. van Dam te Leeuwarden. Misschien werd de tertiaan vervangen door een violon 8' (07).

1932: Bij een restauratie door de firma Sanders te Utrecht bleek de Tertiaan verdwenen en werd de Trompet 8 vernieuwd (08).

Assen

1965:
Nieuwbouw van de 3e Gereformeerde kerk in Assen. Eerst werd gebruik gemaakt van een elektronische Ahlborn-orgel dat op de galerij stond opgesteld.

1968-1972: Ca. 1968 werd bekend dat het orgel van de Hervormde kerk te Heerenveen te koop zou komen. Het orgel werd te koop aangeboden omdat het kerkgebouw wegens bouwvalligheid werd afgebroken. De architect van de kerk de heer C. Groen te Emmen had geen bezwaar om dit orgel met een 18e eeuws front in de moderne Marturiakerk op de reeds bestaande galerij te plaatsen. Het orgel werd aangekocht en door Mense Ruiter gedemonteerd en opgeslagen in de nieuwe Marturiakerk. (09).
In maart 1971 verhuisde het elektronische Ahlborn-orgel van de orgelgalerij naar het liturgische centrum, zodat Mense Ruiter kon beginnen met de opbouw van het orgel uit Heerenveen. (24)

In 1971 werd het orgel uit de Hervormde kerk te IJsselstein aangekocht  (als een privé-onderneming door Houwman en van Mechelen) Dit instrument werd in 1915 gebouwd door de firma J. de Koff uit Utrecht.
Het orgel in IJsselstein is aangekocht om met de pedaalregisters uit dit orgel een vrij pedaal voor de Marturiakerk te realiseren. De rest zou moeten worden doorverkocht.
Het Orgel van IJsselstein was gedemonteerd door Mense Ruiter en het werd met eigen mensen via transportbedrijf Sloots opgehaald. Daarna werd het Orgel uit IJsselstein opgeslagen in de (toen leegstaande) Bethelkerk aan de Groningerstraat.
Het doorverkopen lukte aanvankelijk niet erg. Eén van de organisten (Bert Koetsier) studeerde in Kampen en had contact met Piet Zwart, destijds organist van de Burgwalkerk te Kampen.
Door zijn bemiddeling kon het IJsselsteinse orgel in oktober 1971 via Piet Zwart, die als adviseur optrad, verkocht worden aan de Gereformeerde Gemeente in Kampen. (24) Zie onderstaand artikel:


Reformatorisch Dagblad, 30 juni 1973, p. 4

In 1972 probeerde men ook de Posaunenbass van het Walcker-orgel uit de Grote kerk te Wildervank aan te kopen. Men wilde echter in Wildervank dit register niet afstaan. (28)


Foto van onbekende herkomst via Frits Kaan (16)

Mense Ruiter voerde de volgende werkzaamheden uit:


Foto van onbekende herkomst via Frits Kaan (16)

Op 20 mei 1972 wordt het orgel feestelijk in gebruik genomen met een concert door J.J. Houwman, de organist van de kerk. Het programma bestond uit de volgende onderdelen:


Foto (25)

assen04d.jpg (23521 bytes)1975: Er wordt een pedaal van 9 registers toegevoegd. De registers voor dit werk worden deels gevonden uit het orgel te IJsselstein, deels uit een orgel dat stond in de Julianakerk te Scheveningen en 2 nieuwe registers. De kast voor dit pijpwerk wordt door eigen krachten vervaardigd. Het orgel is zo dus een conglomeraat van verschillende orgelmakers en bouwstijlen (12). De uiteindelijk dispositie luidt nu als volgt:

Hoofdwerk   Bovenwerk   Pedaal  
Bourdon 16’ Viola di Gamba 8’ Prestant 16’
Prestant 8’ Fluit dolce 8’ Bourdon 16’
Holpijp 8’ Fluit travers 4’ Octaaf 8’
Octaaf 4’ Salicet 4’ Bourdon 8'
Roerfluit 4’ Woudfluit 2’ Octaaf 4’
Quintfluit 3’ Nasard 1 1/3’ Nachthoorn 2’
Octaaf 2’ Sesquialter 2 st. disc. Ruispijp 4 st.
Tertiaan 1-2 st. Carillon 2 st. disc. Bazuin 16’
Cornet 3 st. disc. Scherp 3-4 st. Trompet 4’
Mixtuur 3-5 st. Clarinet 8    
Trompet 8' b/d Tremulant      
Tremulant          
Koppelingen: Hoofdw. - Bovenw. ; Hoofdwerkw. - Ped. (13)

2002: Sinds ca. 7 jaar liep er al een discussie of de kerk gezien het SOW-proces open kon blijven. Er is nu besloten de kerk af te stoten en als SOW-gemeente verder te gaan in de kerk "Het Anker". Het is nog niet bekend of de kerk wordt afgebroken of dat de kerk wordt verkocht aan een ander kerkgenootschap. Er wordt getracht het orgel voor Assen te behouden. (14)



Reformatorisch Dagblad, 4 juni 2002, p. 8.

2003: Het orgel werd begin januari door de orgelmaker Sicco Steendam afgebroken en opgeslagen. Er is nog geen nieuwe bestemming voor het instrument.
De organist Wietse Meinardi heeft vlak voor het afbreken van het orgel nog een opname gemaakt van het instrument. Deze opname werd uitgebracht op de CD Postludium. De CD is verkrijgbaar bij de organist http://www.wietsemeinardi.nl en bij Muziekhandel Boeijenga.

Medewerkers van de orgelmakerij Steendam bezig met de demontage van het instrument
200x: De oude kerk Soest was op zoek naar een historisch orgel en probeerde het orgel aan te kopen en geretaureerd in de kerk te plaatsen. Dit plan slaagde echter niet. Inmiddels (2016) is in Soest een van Gruisen/van Oekelen-orgel uit Harlingen geplaatst. (29)
 

2006: De kerk is inmiddels afgebroken en maakt plaats voor nieuw complex met appartementen een school en een nieuwe kerk. Zie onderstaande afbeelding


2007: In de nieuwe kerk "De Bron" wordt een nieuw orgel gebouwd door de orgelmakerij Steendam. Zie http://www.orgelbouwsteendam.nl

2011: Het van Gruisen-orgel is (zonder het pedaal) verkocht naar Spanje en werd daar op 21 juni 2011 ingebruik genomen in de kerk Real Oratorio del Caballero de Gracia te Madrid.
De orgelmaker Luiz Magaz ( http://www.organeros.com ) heeft het daar geïnstalleerd.
De kerk Real Oratorio del Caballero de Gracia te Madrid is in 1786 gebouwd door de beroemde architect Juan de Villanueva en heeft een uitstekende akoestiek. De hoogte van de centrale toren van het orgel heeft weer zijn oorspronkelijke hoogte gekregen. Het onderpositief is gewijzigd in een rugpositief, maar is nog steeds loos en bevat dus geen pijpwerk. (26)

Hartelijke groeten en de beste wensen voor het komende jaar 2017

Verder informatie over de situatie te Madrid is te vinden op de volgende website:
https://www.facebook.com/Organo.Oratorio.CaballerodeGracia 
Een video is te vinden op Youtube: http://www.youtube.com/watch?v=LzLbwQ7X46c  (15)
Op deze video is goed te zien dat het onderpositief nu is gewijzigd in een rugpositief en los staat van de hoofdkas.


Bron: https://www.facebook.com/Organo.Oratorio.CaballerodeGracia Klik op de foto voor een vergroting.

De huidige dispositie (2016) volgens opgave van de Spaanse orgelmaker Luiz Magaz luidt als volgt: (26)

HOOFDWERK (Manual I) – 54 notas (C-f’’’) BOVENWERK (Manual II)- 54 notas (C-f’’’) PEDAL 30 notas (C – f’)
1. Bourdon 16’ (Violón 16’) 13.Viola di Gamba 8’ (Gamba 8’) 23. Subbajo 16’
2. Prestant 8’ (Flautado 8’) 14. Fluit dolce 8’ (Violón 8’) 24. Bajo 8’
3. Holpijp 8’ (Violón 8’) 15. Fluit travers 4’ (Flauta traversera 4’) 25. Fagot 16’
4. Octaaf 4’ (Octava 4’) 16. Salicet 4’ (Octava estrecha) 26. Octava 4’
5. Roerfluit 4’ (Flauta de chimenea) 17. Woudfluit 2’ (Flauta en Quincena)  
6. Quintfluit 2’ 2/3 (Docena nasarda) 18. Nasard 1’ 1/3 (Flauta en 19ª)  
7. Octaaf 2’ (Quincena) 19. Sesquialtera 2 st disc. (12ª-17ª tiples)  
8. Tertian 1-2 st (Decisetena- Decinovena) 20. Carillón 2 st disc.  
9. Mixtuur (Lleno 3-5 hil) 21. Scherp 3-4 st (Címbala 3-4 hil)  
10. Trompet 8’ b (Trompeta 8’, bajos) 22. Clarinet 8’ (Clarinete, juego de lengüeta libre)  
11. Trompet 8’ d (Trompeta 8’ tiples)    
12. Cornet 3st disc. (Corneta Tolosana 3 hil)    

ACOPLAMIENTOS
27. I-II
28. I/P (26)

2016: De Pedaallade (niet historisch) wordt door Sicco Steendam hergebruikt voor het Vierdag-orgel uit de voormalige Nederlands Gereformeerde Kerk in Eindhoven (Vierdag, 1974), dat hij in Terneuzen Gereformeerde Gemeente plaatst. (27)




Bronvermelding:.

  1. E-Mail van Frits Kaan d.d. 7-7-2003 
  2. Van Mechelen. a. w. 8-7-1993. De koopsom was f. 12. 000, --. De preekstoel werd voor f. 3000, -- verkocht naar Doesburg, N. H. kerk en voor dit bedrag werd het orgel verplaatst.
  3. Boekzaal II(1790)739-742. Nw. Ned. Biogr. Wb. I(19. . )kolom 620-622. Veenhoven. Coevorden(1969)68.
  4. Zie ook Jongepier. Friesland. (1970). G. H. Broekhuyzen. Orgelbeschr. (1986). . .
  5. Boekzaal. a. w. (1790)740. Predikatie door ds. J. W. A. Schroeder over 2 Kron. 5: 12-14. Zangkoor zong liederen van Schutte.
  6. Dat dit Van Gruisen-orgel in 1861 in Van Dam-trant werd omgebouwd kan weliswaar verklaard worden uit de behoefte aan een andere begeleidingspraktijk, maar valt evenwel toch te betreuren daar van de orgelmaker Van Gruisen niet zoveel bewaard bleef.
  7. Jongepier. a. w. (1970).
  8. Het Orgel(1932-1933)38. De Harp(1932)69-70. Hieruit blijkt dat het orgel toen 2 klavieren en 21 stemmen had met in totaal 1050 pijpen. De N. K. O. adviseerde een andere orgelmaker.
  9. Trouw, zaterdag 5-6-1974.
  10. Zie V. d. Kleij/Zwart. Orgels Kampen(1995)105.
  11. Trouw. a. w.
  12. Zie Het Orgel(1972)167-168 en Het Orgel(1975)232-235. Artikelen van J. Jongepier, organist Grote kerk Leeuwarden.
  13. Idem als noot 12. Dispositie gespecificeerd. Bijlage 1.
  14. Dagblad van het Noorden d.d 31 mei 2002
  15. E-Mail van Frits Kaan op 5 september 2011
  16. E-Mail van Frits Kaan d.d. 22-10-2013
  17. Boek: Het historische orgel in Nederland 1769-1790 blz. 362-365
  18. De Orgelvriend 1973-03 het orgel in de Marturiakerk te Assen
  19. De Orgelvriend 1980/04 Orgelexcursie 19 april 1980 naar Assen
  20. De Orgelvriend 2009/10 Wietse Meinardi: Postludium door André  Kruijf
  21. Het Orgel 1969/11 Orgelbouwnieuws
  22. Het Orgel 1972/06 Orgelbouwnieuws door Jan Jongepier
  23. Het Orgel 1975/07-08 Orgel Marturiakerk Assen voltooid door Jan Jongepier
  24. E-Mail van Bert Koetsier d.d. 17-3-2014
  25. www: http://reliwiki.nl/index.php/Assen,_Thorbeckelaan_197_-_Marturiakerk
  26. E-Mail d.d. 27-12-2016 van Luiz Magaz
  27. Facebook-pagina Sicco Steendam d.d. 26-12-2016
  28. Boek: Wim de Olde "Het Walcker-orgel van de Grote kerk te Wildervank" pagina 33 (Frits Kaan wees me op deze passage)
  29. Mail: Frits Kaan d.d. 21 januri 2017 op basis van een bericht uit http://www.orgelnieuws.nl

assen04c.jpg (21492 bytes)

Bijlage 1.

Het Orgel (1975) 234-235. Overzicht van de dispositie.

Hoofdwerk  
Bourdon 16’ Van Gruisen
Prestant 8’ Van Gruisen
Holpijp 8’ Van Gruisen
Octaaf 4’ Van Gruisen
Roerfluit 4' Van Dam
Quintfluit 3’ vóór 1972 op het Bovenwerk, nu op de plaats van de prestantquint 3’.
Octaaf 2’ Van Gruisen
Tertiaan 1 - 2 sterk 1972.
Cornet 3 sterk disc. c1 = 3 1/5 - 2 2/3 - 2 geplaatst op de sleep van de Violon 16’ D.
Mixtuur 3 - 4 sterk 1972, discant op Cornetsleep, bas op de plaats van de Roerfluit 4’, die nu op de plaats van de Violon bas staat.
Trompet 8’ b/d 1932, Sanders, metalen stevels en koppen.
Bovenwerk  
Viola di Gamba 8’ Van Gruisen. C-H gecombineerd met Fluit dolce.
Fluit dolce 8’ Van Gruisen
Fluit travers 4’ Van Gruisen. In 1972 op een nieuwe kantsleep geplaatst C-H gedekt, rest open, cylindrisch
Salicet 4’ Van Dam
Woudfluit 2’ Van Gruisen
Nasard 1 1/3’ 1972, op de plaats van de Quintfluit 3’.
Carillon 2 sterk Van Gruisen. Vanaf g klein: 1 3/5 - 1.
Sesquialter 2 sterk D 1972, op de plaats van de Prestant 8’ disc..
Scherp 3 - 4 sterk 1972, op de plaats van de Fluittravers.
Clarinette 8’ Van Dam, doorslaand.
Pedaal  
Prestant 16’ C-H zink, expressions, veel overlengte, oorspronkelijk pijpen uit Julianakerk Scheveningen. Vanaf c klein transmissie uit Octaaf 8’.
Bourdon 16’ C-h0 hout, 1975 zeer kwinterende klank.
Octaaf 8’ Salicet van IJsselstein geperste labia, Duits fabrieks-pijpwerk met slagletterinscriptie G. pr. (Geigenprincipal) kernsteken zoveel als mogelijk was.
Bourdon 8’ Transmissie uit de 16’ zeer kwinterende klank vanaf c0 pijpwerk uit Scheveningen, kernsteken als bij Octaaf8’ overgang hout/metaal sterk hoorbaar.
Octaaf 4’ C-f0 cilindrisch, oud, vanaf fis0 Van Gruisenpijpen, trechtervormig.
Ruispijp 4 sterk De Koff 1943, uit IJsselstein C= 2 - 1 - 2/3 - 1/2 expressions in het twee-voets koor, wijde mensuur.
Nachthoorn 2’ De Koff 1943, uit IJsselstein wijd, met expressions.
Trompet 4’ uit Scheveningen, Julianakerk slagletterinscriptie Trp 8.
Bazuin 16’ 1975 fabriekstongwerk met houten stevels en metalen koppen.
  

Literatuur:

Schrijver Boek- of tijdschrift Omschrijving
KNOV Het Orgel 1975/07 Orgel Marturiakerk voltooid
KNOV Het Orgel 1972/06 Het orgel in de gereformeerde Marturiakerk te Assen
NIVO Het historische orgel in Nederland 1769-1790 Assen Gereformeerde Marturiakerk blz. 362-365

 Reportage sloop orgel en orgelbalkon door Frits Kaan