Aalden/Zweeloo, Gereformeerde Kerk (De Drieklank)

In 1923 plaatst orgelmaker Spiering uit Dordrecht een orgel. Bij de bouw van de nieuwe kerk in 1954 besluit men een ander orgel aan te schaffen. Mense Ruiter biedt een gebruikt orgel aan, maar het front acht men niet passend voor de moderne kerk. Het blijkt te gaan om het orgel uit de Gereformeerde Kerk van Delfzijl. Dit komt via de Gereformeerde Goede Herderkerk in Groningen in 1959 terecht in de Gereformeerde Kerk van Eelde. Er wordt advies ingewonnen bij orgeladviseur mr. Arie Bouman. Bouman stelt voor een elektropneumatisch orgel te plaatsen van de orgelmaker C. Verweijs uit Amsterdam. Het front wordt ontworpen door de architect van de kerk, H. Eldering. Bij dit orgel weet Bouman te bewerkstelligen dat er een dispositie ontstaat volgens zijn eigen inzichten met experimentele registers zoals een Cantus Firmus I-III. Bij de restauratie in 1988 wordt de dispositie 'genormaliseerd': de Cantus Firmus en de Trechterfluit verdwijnen en Manuaal I krijgt een Prestant 4'.

Opnamen 30 september 2016 (Geert Jan Pottjewijd)
 - Johann Sebastian Bach (1685-1750): Fuga in G BWV 576
 - Willem van Twillert (*1952): Méditation, Liedboek voor de Kerken 162 "Omdat hij niet ver wou zijn

1850
Er wordt een kerk gebouwd. (13)

1901
Er wordt een nieuwe kerk gebouwd. (14)

1908
Er wordt voor f 2,- een psalmboek voor de voorzanger aangeschaft.
In de jaren daarna krijgt voorzanger A. Suring f 10,- per jaar voor lezen en voorzingen. (07)

1919
In de collectezak wordt een gift gevonden van f 10,- voor de aanschaf van een orgel. (14)

1923
In de kerkenraadsvergadering van 10 januari besluit men een boekje aan te schaffen voor het bijhouden van de giften voor een orgelfonds. In de Provinciale Drentsche en Asser courant (26-01-1923) wordt al bericht over de plannen voor een orgel
Op 2 april wordt besloten een orgel aan te schaffen bij orgelmaker Spiering uit Dordrecht voor de prijs van f 1.350,-. Er dient eerst nog wel een galerij in de kerk te worden aangebracht.
Het orgel wordt op 8 juli in gebruik genomen. Spiering moet, gezien de korte levertijd, het orgel op voorraad hebben gehad. Het orgel wordt bespeeld door P. Smit uit Beilen, 'die een prachtige muziek leverde'. Ds. Van Dijken heeft als tekst psalm 100 gekozen.
Hierover berichten de Provinciale Drentsche en Asser courant (10-07-23), Emmer courant (11-07-1923) en de Zeeuwsche kerkbode van (13-07-1923).
Op 30 juli wordt een brief van Spiering behandeld. Besloten wordt eerst f 500,- te betalen en het resterende bedrag in november.
Op 29 augustus wordt gemeld dat f 500,- aan Spiering is betaald. De betekenis van de zin 'Van den heer Ansing te Zwolle ƒ 25,- huur voor het van ons in huur ontvangen orgel.' is niet duidelijk. huurde men nu een orgel of werd het verhuurd?
Op 29 november wordt besloten de resterende f 850,- te betalen.
Op 17 december wordt gemeld dat f 850,- aan Spiering is betaald en dat er een kwitantie is ontvangen. (08)
In het kasboek staat een post 'Terug betaald aan het orgelfonds f 100,-'.
Er wordt een koraalboek aangeschaft voor f 5,80. (07)

1924
Op 17 januari wordt besloten de kosten voor de bouw van het orgel en de galerij ten laste te brengen van de kas voor de kerkbouw.

1926
In de kerkenraadsvergadering van 6 december wordt besloten organist J. Pauw een vergoeding te geven van f 10,- per jaar.

1946
In maart wordt het orgelfonds opgericht. (15)

1952
Er wordt een orgelcommissie ingesteld. (15)

1954
Er wordt besloten vanwege de groei van de kerkgemeente een nieuwe kerk te bouwen centraal in een nieuwe wijk van Aalden. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (18-09-1954).
Op 10 februari vraagt dhr. Pauw uit Aalden om de afmetingen van het orgel dat orgelmaker Mense Ruiter heeft aangeboden. Hoe ziet het front eruit? Hoe lang is er garantie?
Op 11 februari volgt het antwoord van Ruiter. Hij stuurt een foto van het orgel en een beschrijving. Het orgel is te koop gekomen doordat een gemeente een grotere kerk bouwde. Het orgel heeft 8 stemmen en is gebouwd door Van Oeckelen. De prijs is f 8.000,-.
Op 15 februari antwoord uit Aalden. Een beslissing tot aankoop is voorlopig aangehouden. Men wil het orgel aanstaande woensdag komen bekijken.
Op 2 maart wordt gevraagd wat de kosten zijn om het front te moderniseren. Het past nu niet in een moderne kerk. De architect stelt eisen aan het orgelfront. Met het nu benodigde bedrag komt een orgel met 2 klavieren en een speeltafel onder in de kerk ook al dichtbij. Via adviseur mr. Arie Bouman uit Amsterdam komt een tweeklaviersorgel met elektrische sleepladen in beeld voor f 13.000,-. Bouman is van mening dat de prijs voor het orgel van Ruiter aan de hoge kant is. Wat is de uiterste prijs van Ruiter? In welke kerk heeft het orgel gestaan? Dan kunnen we daar inlichtingen inwinnen.
Op 26 maart schrijft men dat er nog geen keuze is gemaakt voor een nieuw orgel of het oude orgel van Van Oeckelen uit Delfzijl.
Inmiddels is een door Bouman geadviseerd orgel gehoord en gezien. Als het gebruikte orgel wordt geplaatst moet voor f 1.500,- een aparte galerij worden gebouwd. (10)

1955
In de nieuwe kerk wordt een elektropneumatisch orgel geplaatst van de orgelmaker C. Verweijs uit Amsterdam (opus 126). Het front is ontworpen door de architect van de kerk, H. Eldering. (03) (01).
Het programma van de ingebruikname op 7 oktober 1955 is bewaard gebleven. (09)
In de kranten wordt uitgebreid verslag gedaan van het nieuwe orgel. Zie: Nieuwsblad van het Noorden (08-10-1955), Trouw (08-09-1955), (10-10-1955), (12-10-1955), Nieuwe provinciale Groninger courant (27-09-1955) en de Provinciale Drentsche en Asser courant (03-10-1955, 08-10-1955).
Het eindrapport van mr. Arie Bouman dateert van 24 oktober 1955. (02)


Reliwiki (03)

Dispositie in 1955

*C-B Salicionaal en Roerfluit gecombineerd
Nevenregisters:
Manuaal I - Pedaal
Manuaal II - Pedaal
Manuaal I - Manuaal II
Suboctaafkoppel Manuaal II - Manuaal I
Tremolo

1958
W. Frensen neemt na 25 jaar afscheid als organist. Zijn 16-jarige zoon wordt als opvolger benoemd (Provinciale Drentsche en Asser courant 28-01-1958).
In december is er een zangavond waaraan wordt meegewerkt door radiozanger Kees Deenink, het gereformeerde zangkoor en organist W. Fidder (Provinciale Drentsche en Asser courant 16-12-1958).

1959
Bij het 40-jarig jubileum van de oud-predikant ds. Van Dijken wordt de plaatsing van een orgel in juli 1923 gememoreerd (Provinciale Drentsche en Asser courant 15-05-1959).

1986
Op 7 november stuurt orgelmaker Opten een kopie van zijn offerte van 29 april. De bedragen in de offerte blijven ongewijzigd. Als toevoeging op de uitgebrachte offerte schrijft hij dat het orgel een Prestant 4' mist. Op basis van dit register vindt normaliter de stemming plaats. In het orgel is geen plaats voor het toevoegen van dit register. Opten stelt voor om de Trechterfluit te vervangen door een Prestant 4'.
In de offerte stelt Opten de volgende werkzaamheden voor:
- Vervanging van de storingsgevoelige registerschakelaars f 1.650,-
- Vervanging van de 700 versleten membranen inclusief intonatie en stemming f 8.600,-
- Plaatsen van de windmotor in een omkisting en de lucht aanzuigen vanuit de kerk f 95,-
- Oplossen van de lekkage in de Quintadeen en Roerfluit van het bovenmanuaal f 640,- (12)

1987
Op 17 februari wordt er een overeenkomst gesloten met de Orgelbouwadviescommissie van de Gereformeerde organisten Vereniging (GOV) voor een orgeladvies.
Op 28 maart verschijnt het rapport van H.R. Smedema en D. Ronner van de GOV. Het orgel werd op 14 maart bezocht. Redenen voor het advies zijn de slechte onderhoudstoestand en het ontbreken van zachte registers.
De plek van de speeltafel direct voor het tochtportaal is ongunstig. Ondanks open opstelling van het pijpwerk is het relatief weinig stoffig. De pneumatische windladen zijn goed geconstrueerd uit deugdelijk materiaal. Er is lekkage in de windkanalen en de balg. De Ventus windmachine maakt veel lawaai. De stemming van het pijpwerk laat te wensen over en er zijn veel stembeschadigingen. Door de hoge winddruk en de enge voetopeningen is de klank van het orgel fel en onrustig. De Mixtuur en de Cantus Firmus kunnen door vervormingen van het pijpwerk niet meer goed worden gestemd.
Gezien de onderhoudstoestand lijkt het onderhoud bij dhr. Opten niet in goede handen.
Geadviseerd worden de volgende werkzaamheden:
- Oplossen windverlies
- De windmachine met dempkist op het balkon plaatsen.
- De tremulant bevindt zich nu bij de windmachine achter de muur en moet worden verplaatst naar het balkon en aangesloten op het bovenmanuaal
- Herstellen beschadigingen van het pijpwerk
- De winddruk verlagen en herintonatie
- Dispositie wijzigen: Baarpijp 4' vervangen door Prestant 4', Trechterfluit 4' vervangen door de Baarpijp 4', Cantus Firmus vervangen door een Terts 1 3/5', De Holquintadena ombouwen tot een Holpijp 8'.
Er zou een offerte kunnen worden aangevraagd bij de firma's Mense Ruiter en Kaat & Tijhuis.
Op 7 mei stuurt de GOV een nota voor het orgeladvies.
In juli vraagt de CvB advies aan de GOV over een door Kaat & Tijhuis uitgebracht offerte van 17 juli.
In de offerte wordt allereerst de 'merkwaardige' door Arie Bouman geadviseerde dispositie genoemd. Op Manuaal I ontbreekt een Prestant 4' en op het tweede manuaal zijn de Cantus Firmus en de Trechterfluit lastig bruikbaar.
De rubberslang vanuit de speeltafel voor het bedienen van de pneumatiek van de koppels en de Subbas 16' veroorzaakt te veel drukverlies. De winddruk moet in de loop van de tijd sterk zijn verhoogd, waardoor het orgel veel te sterk klinkt. Het orgel is echter goed geconstrueerd en waard om te restaureren.
Voorgestelde werkzaamheden:
- De dispositie kan worden gewijzigd conform het voorstel van de GOV
- Herintonatie en schoonmaak
- Vervangen van de pneumatische functie in de speeltafel door trekmagneten in het orgel. De pneumatiek in de speeltafel kan dan vervallen
- Vervangen van de zinken pijpen van de Prestant 8' door frontpijpen van enkele jaren oud
- Verplaatsen van de windmachine in een dempkist naar het orgelbalkon
Op 22 oktober doet Kaat & Tijhuis verslag van een bijeenkomst in Aalden op 9 oktober. In deze bijeenkomst is een aantal extra wensen op volgorde van afnemend belang geformuleerd:
1. Transmissie van een Gedekt 8' uit de Subbas 16'
2. Toevoegen van een tongwerk op Manuaal II
3. Transmissie van het tongwerk op het Pedaal
4. De Trechterfluit 4' van Manuaal II toevoegen op het Pedaal via een nieuwe lade
5. Verplaatsen van de speeltafel naar een plek voorin de kerk
6. Vervangen van alle membranen
7. Zwelkast voor Manuaal II
8. Nieuwe speeltafel
9. Nieuw pedaalklavier in de oude speeltafel
De laatste vier punten worden door Kaat & Tijhuis afgeraden.
Op 15 december reageert de GOV op de beide offertes van Kaat & Tijhuis en de aanvullende wensen vanuit Aalden. De offerte van 17 juli sluit grotendeels aan bij het advies door de GOV. Er wordt geen melding gedaan over een verlaging van de winddruk. Dit is voor een goede klankontwikkeling wel noodzakelijk. Een grondige schoonmaak lijkt overdreven.
Op de offerte van 22 oktober wordt puntsgewijze gereageerd:
1. Een alternatief is het transmitteren van de Holpijp 8' van het Manuaal
2. Een Dulciaan 8' op Manuaal I ligt meer voor de hand
3. Wordt niet zinvol geacht
4. De kosten hiervoor zijn relatief hoog
5. -
6. Kan nuttig blijken na inspectie. (12)

1988
Op 12 februari stuurt de GOV een nota voor het uitgebrachte orgeladvies. (12)
Op Manuaal I wordt door Kaat & Tijhuis een Dulciaan 8' toegevoegd. De Trechterfluit 4' wordt gewijzigd in een Baarpijp 4' en de Cantus Firmus wordt gewijzigd in een Terts 1 3/5'. Op het Pedaal komt een Gedekt 8' als transmissie van de Subbas 16' en de Dulciaan 8' is een transmissie van Manuaal I. C-B van Salicionaal en Roerfluit blijven gecombineerd. (01)

1997
Kaat & Tijhuis installeren een nieuwe speeltafel en vervangen het zinken pijpwerk door pijpwerk van orgelmetaal. (01)

Huidige dispositie (01)

Bronvermelding

1. E-mail: Jaap Brouwer 29-12-2002 18:39
2. E-mail: Dave Lazoe in juni 2004
3. Reliwiki: http://reliwiki.nl/index.php/Aalden,_Kerkstraat_16_-_De_Drieklank (17-06-2025)
4. Reliwiki: http://reliwiki.nl/index.php/Aalden,_Aelderstraat_-_Gereformeerde_Kerk_(1901_-_1954) (17-06-2025)
5. Reliwiki: http://reliwiki.nl/index.php/Aalden,_Aelderstraat_-_Gereformeerde_Kerk_(1849_-_1901) (17-06-2025)
6. Archief Jaap Brouwer
7. Drents Archief 0426 Gereformeerde Kerk te Zweeloo 3. Commissie van Beheer 36 Kasboeken 1871 - 1923 uitgaven
8. Drents Archief 0426 Gereformeerde Kerk te Zweeloo 1. Kerkenraad 5 Notulen 1912-1929
9. E-Mail 11 februari 2023 Piet Bron
10. Mense Ruiter oude archief
11. Boek: H. Veldman, De Afscheiding van 1834 in Drenthe, Beilen: Uitgeverij Drenthe, 2023
12. VU-Archief: 669 Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV) - Orgelbouwadviescommissie 1-780 Doos 66 771. Zweeloo, Gereformeerde Kerk, 1986-1987
13. www: https://gereformeerdekerken.info/2025/04/16/de-gereformeerde-kerk-te-zweeloo-1/ (16-06-2025)
14. www: https://gereformeerdekerken.info/2025/04/23/de-gereformeerde-kerk-te-zweeloo-2/ (16-06-2025)
15. www: https://gereformeerdekerken.info/2025/04/29/de-gereformeerde-kerk-te-zweeloo-3/ (16-06-2025)

Afbeeldingen