Assen, Kandelaarkerk (Voormalige Gereformeerde Noorderkerk)

In 1970 neemt de Gereformeerd Vrijgemaakte kerk de Noorderkerk over van de Gereformeerde Kerk en komen zo in het bezit van het Valckx en Van Kouteren-orgel, waarin nog pijpwerk is opgenomen van het Van Oeckelen-orgel uit 1884. In 1981 bouwt Mense Ruiter een nieuw orgel met Hoofdwerk, Rugwerk en een zelfstandig Pedaal, waarin enkele registers van het vroegere Van Oeckelen-orgel zijn opgenomen. Er wordt echter niet gekozen voor de bouw van een orgel in de trant van Van Oeckelen, maar er wordt een orgel gebouwd met een neo-barokke inslag qua dispositie en uiterlijk. In de jaren 2014-2016 voert Mense Ruiter groot onderhoud uit, waarbij het orgel wordt geïntoneerd op een hogere winddruk.


Opname voor de restauratie in 2016 Arian van der Mark
 - Dieterich Buxtehude (163701707) Nun lob mein Seel den Herren BuxWV 214
 - Johann Michael Bach (1648-1694) Nun freut euch lieben christen g'mein

Opnamen voor de restauratie in 2016 Wietse Meinardi
27 juni 2015 - Wietse Meinardi: Impressies over 4 Psalmen https://www.youtube.com/watch?v=AnUE1HQCSsw
27 juni 2015: - Wietze Meinardi Variaties over het Wilhelmus: https://www.youtube.com/watch?v=iDOXs-eXdmE

1970
Voor de geschiedenis van voor 1970 zie de Gereformeerde Noorderkerk.
In 1970 is de Noorderkerk verkocht aan de Gereformeerd Vrijgemaakte Kerk. De gereformeerden hebben in 1970 een nieuwe kerk (Marturiakerk) gebouwd aan de Thorbeckelaan.

1973
Restauratie van de Trompet 8' door de fa. Blank. Blank bouwt op dat moment een nieuw orgel voor de Maranathakerk. (07)

1976
Op 30 december stuurt orgelmakerij Mense Ruiter een voorstel voor de levering van een nieuw orgel  met Hoofdwerk, Rugwerk en een zelfstandig Pedaal naar orgeladviseur Jaap Bosma. De registers Woudfluit 2', Holpijp 8', Trompet 8', Octaaf 8 en Bourdon 16' uit het huidige orgel kunnen geheel of gedeeltelijk worden hergebruikt. De kerk wordt door Ruiter eigenaardigerwijs als Zuiderkerk aangemerkt. Misschien omdat de kerk ten zuiden ligt van de nieuw gebouwde Maranathakerk. De kosten bedragen f 160.000,-. Voor f 15.000,- kan er een borstwerk aan worden toegevoegd met Kromhoorn 8', Holpijp 4', Speelfluit 2' en Spitsquint 1 1/3'. De Dulciaan van het Rugwerk vervalt. (05)

1977
In januari maakt adviseur Bosma een beschrijving van het bestaande orgel inclusief een tekening. In de beschrijving wordt niet benoemd welke registers nog uit het oude Van Oeckelen instrument stammen.


Tekening orgelmakerij Mense Ruiter van 16 oktober 1977 (Klik op de afbeelding voor een vergroting) (05)

1978
De offerte en het contract voor het nieuwe orgel van Mense Ruiter dateren van 22 mei. (04) (05)
Voorgestelde dispositie:

Hoofdwerk	ondermanuaal
1: Prestant 8'	nieuw met 70 % tin. Opgeworpen rondlabia met bladgoud belegd.
2: Bourdon 16'	disc. oud.
3: Viola Gamba 8'	oud, C — B gecombineerd met Holpijp
4: Holpijp 8'	oud, C — B hout, vanaf c metaal.
5: Octaaf 4'	nieuw
6: Speelfluit 4'	oud.
7: Quint 3'	nieuw.
8: Octaaf 2'	nieuw.
9: Cornet 5 st.	nieuw 8' (gedekt) 4', 3', 2', 1 3/5'
10: Mixtuur 4-5 st.	nieuw uit 1 1/3'.
11: Trompet 8'	C — B nieuw, c-f3 oud.
Rugpositief	bovenmanuaal
12: Prestant 4'	nieuw met 70 % tin. Opgeworpen bladgoud belegd.
13: Fluit travers 8'	disc. oud.
14: Holpijp 8'	Bas/disc. nieuw, geheel metaal.
15: Roerfluit 4'	nieuw.
16: Woudfluit 2'	oud.
17: Sesquialter 2 st.	disc. nieuw 2 2/3', 1 3/5'
18: Scherp 3 st.	nieuw
19: Dulciaan 8'	nieuw
Pedaal
20: Bourdon 16'	oud grenen.
21: Octaaf 8'	oud metaal.
22: Octaaf 4'	oud.
23: Bazuin 16'	nieuw.

24: Tremulant Rug Positief.
25: Manuaalkoppel.
26: Pedaalkoppel Hoofdwerk.
27: Pedaalkoppel Rug Positief

Ook de balgen en de windmachine van het oude orgel worden hergebruikt. De kosten bedragen f 179.850,-.

1979
Op 15 juli vraagt Mense Ruiter bij Laukhuff een prijsopgave voor het leveren van de klaviatuur. (05)

1980
Op 12 juni geeft Mense Ruiter architectenbureau De Ruiter in Assen de gegevens door die nodig zijn voor het plaatsen van het orgel. Kan worden gecontroleerd of er extra voorzieningen nodig zijn?
Op 15 juli wordt bij de firma Hermann Kluge in Wuppertal prijsopgave gevraagd voor de levering van een klaviatuur.
Op 11 september wordt een aantal wijzigingen voor de levering van het nieuwe pijpwerk doorgegeven aan pijpenmakerij Stinkens.
Op 22 september bevestigt pijpenmakerij Stinkens in Zeist de bestelling van Ruiter voor het nieuw te plaatsen pijpwerk. De houten koppen voor de Dulciaan en de Bazuin zijn al ontvangen. De onderstukken voor de Trompet zijn er nog niet. Wanneer worden deze verzonden? (05)


Tekening orgelmakerij Mense Ruiter van 18 maart 1980 (klik op de afbeelding voor een vergroting) (05)

1981
Op 9 februari meldt orgelmakerij Ruiter dat het orgel is afgerond en dat binnenkort de keuring van het orgel kan plaatsvinden.
Op 18 februari schrijft adviseur J. Bosma dat hij het orgel heeft gekeurd in tegenwoordigheid van Holthuis en Veldkamp van orgelmakerij Mense Ruiter. Het orgel is opgeleverd conform het contract van 22 mei 1978. Ook de opleveringstermijn is gehaald. De geconstateerde punten zullen worden opgelost voor de ingebruikname. 'Er is een gaaf stuk werk geleverd met een voortreffelijke klankrijkdom.'
Het orgel wordt op 26 februari in gebruik genomen met als organisten Gerrit den Otter, Jeljer Vlieg, Marnix K. Onrust, Jaap Bosma en Gerrit Menkveld. (05) Zie het programma van de ingebruikname.
Zie ook Nederlands Dagblad (05-03-19810 en de De Orgelvriend (1981-05).

Dispositie: 

De registers met een sterretje ()* zijn afkomstig uit het orgel van Van Oeckelen uit 1884. De Octaaf 4' van het pedaal is niet met zekerheid aan van Oeckelen toe te wijzen. (01)
De kas en de mechanieken zijn compleet nieuw. De magazijnbalgen, de windmotor en de Bourdon 16' (**) van het pedaal zijn afkomstig uit het Valckx en Van Kouteren deel van het orgel.
Stemming: Werckmeister III
Van de Gedekt 8' kan alleen de bas spreken (vanwege de Fluit Travers met alleen een discant) door de knop verder uit te trekken.
De Bourdon 16' spreekt vanaf c, de Sesquialter vanaf b.

Een deel van het Valckx & van Kouteren-materiaal is later verwerkt in het orgel van de Goede Herderkerk in Bedum. (02)



Tekeningen Mense Ruiter Klik op de afbeelding voor een vergroting (04)



1982
Op 23 januari meldt de orgelcommissie aan orgelmakerij Ruiter dat het orgel een aantal gebreken vertoont:
- Bij het uittrekken van de Bourdon 16' gaat de Prestant 8 regelmatig ook mee.
- De Dulciaan spreekt slecht aan.
- De Holpijp 8' bas werkt niet.
- Er zijn af en toe hangers bij gebruik van de koppels.
- De tremulant van het Hoofdwerk is ooit uitgenomen en nooit teruggeplaatst.
- Er is nog steeds geen lampje voor de verlichting van het pedaal.

1985
Op 7 maart schrijft orgelmakerij Ruiter naar aanleiding van een brief van de orgelcommissie van 27 februari dat de grootste bekers van de Bazuin zullen worden versterkt. Er wordt een nieuwe tremulant voor het Hoofdwerk gemaakt. De werkzaamheden vallen onder de garantie. (05)

1987
Op 7 februari schrijft de orgelcommissie aan Ruiter dat er nog overleg plaats vindt over het vervangen van de Trompet. Het voorstel om de Woudfluit 2' en de tremulant te verbeteren kan worden uitgevoerd. (05)

1988
Op 10 februari schrijft de orgelcommissie aan Ruiter dat de Woudfluit 2' en de Tremulant van het Rugwerk verbeterd moeten worden. Men neemt aan dat de nieuwe Trompet al is besteld. De tremulant is onlangs aangepast, maar is qua slag al weer verlopen. Ook de Dulciaan behoeft verbetering.
Het pijpwerk van de Woudfluit 2' wordt 5 tonen naar beneden opgeschoven en verlengd. De vijf grootste pijpen worden onder in het orgel bewaard en de vijf kleinste pijpen worden nieuw bijgemaakt. De oude Woudfluit van Van Oeckelen voldoet niet in de kleine rugwerkkas. De mensuur is te wijd.
In november 1988 wordt er een rapport uitgebracht door Jan Jongepier op basis van een bezoek aan het orgel samen met Veldkamp van orgelmakerij Ruiter. Jongepier constateert veel intonatiegebreken. Een herintonatie is aan te raden. Ook kan de winddruk wat omlaag worden gebracht. De oude Trompet kan vervangen worden. (04) (05)

1989
Op 8 januari schrijft Ruiter dat een herintonatie zou kunnen worden uitgevoerd op basis van het rapport van Jan Jongepier. Twee medewerkers zouden dit werk in circa 5 weken kunnen uitvoeren.
Op 8 september vindt er overleg plaats tussen orgelmakerij Ruiter en de orgelcommissie naar aanleiding van het binnenkort aflopen van de garantieperiode.
Op 20 september wordt het contract gesloten voor het vervangen van de Trompet van Van Oeckelen door een nieuw exemplaar. In een begeleidende brief worden de werkzaamheden uitgebreid beschreven. Voor de oude Trompet wordt f 800,- in mindering gebracht. (05)

1990
Mense Ruiter vervangt de Trompet door een nieuw exemplaar. Het oude register wordt geplaatst in het van Oeckelen-orgel van de Kloosterkerk in Ter Apel. Tevens worden er enkele intonatie-correcties uitgevoerd. (05)

1991
Op 1 juni schrijft de orgelcommissie dat ze tevreden zijn over de vervanging van de Van Oeckelen-Trompet, maar dat er nog een aantal pijpen zijn, die niet goed aanspreken. De aanspraak van de Dulciaan is verbeterd maar nog niet voldoende. De Bazuin is vooral in het groot octaaf te sterk van klank. Dit valt op nu de Trompet en de Mixtuur wat milder zijn gemaakt.
Op 11 december schrijft Ruiter dat het garantiewerk aan de Trompet en de Dulciaan begin februari kan worden uitgevoerd. Er zullen proeven worden genomen met de sterkte van de Bazuin. Dit valt echter niet onder de garantie. (05)

1992
De plannen om pijpen van de Bazuin 16' te vervangen gaan voorlopig niet door. De proefpijp kan blijven zitten en later weer vervangen worden. (05)

1995
Op 28 februari beantwoordt Ruiter vragen omtrent een geplande kerkzaalrestauratie. Ze bedanken voor de gelegenheid om mee te denken.
-Geadviseerd wordt om de ruimte waar de windmachine staat gelijk te verwarmen met de ruimte waar het orgel staat. De kerkzaal dient langzaam te worden opgewarmd.
-Inpakken van het orgel tijdens de plafondvernieuwing is noodzakelijk
-Het nieuwe houten plafond dient goed te worden ondersteund met ribben. Ook onder de galerijen een dergelijk plafond aanbrengen. Gips wordt ontraden.
-Ook wordt advies gegeven over een eventuele aanpassing van het uiterlijk van het orgel. Een montagefoto wordt meegestuurd. Ruiter hecht aan het handhaven van het huidige front. Het snijwerk kan worden voorzien van kleuren.
-Een wijziging van het plafond houdt ook in dat de akoestiek van de kerk wijzigt, waardoor de intonatie aangepast zou moeten worden.

1996
De balg van het Hoofdwerk wordt opnieuw beleerd en het rode lofwerk (zaagwerk) wordt voorzien van een goudrandje. Tegelijkertijd wordt de kerkzaal gewijzigd met onder andere een houten plafond. (05)

2000
In oktober wordt de balg van het Rugwerk opnieuw beleerd. (05)

2002
Er wordt een nieuwe windmachine geplaatst conform de offerte van 15 juni. Omdat de oude windmachine niet meer functioneerde is er tijdelijk een reserve-windmachine geplaatst. (05)

Onbekend tijdstip: Rapport door L.D. Kwant over de geschiedenis en een stand van zaken en advies (04)

2013
Op 19 juli schrijft Mense Ruiter over het op 3 juli gevoerde overleg. De kleine balg achter het orgel heeft lekkage. De oorzaak is een slecht vel leer. Voorgesteld wordt om dit gratis te vervangen, hoewel de garantietermijn al verstreken is. De lekkage is eerst provisorisch gedicht. Dit werk zou kunnen worden uitgevoerd tijdens het geplande grote onderhoud als het orgel toch buiten gebruik is.

2014
Op 28 november wordt een offerte uitgebracht voor de eerste fase (adviseur Henk de Vries) van groot onderhoud met de volgende werkzaamheden:
Rugwerk
- Wordt gefixeerd via twee ijzeren platen.
- Rechtmaken van de gekropte pijpen.
- De Prestant 4' wordt 1 toon opgeschoven.
- De bekers van de Dulciaan 8' worden 1 toon opgeschoven en de tongen worden vernieuwd.
- Vervangen van het leer van de rugwerkbalg.
- Uitvoeren van intonatiecorrectie.
Hoofdwerk:
- Prestant 8' twee tonen opschuiven.
- Strekken van de verbogen trompetbekers.
- Versterken van de voetspitsen van de grootste frontpijpen.
Speeltafel en mechanieken
- Vervangen van enkele uitgesleten toetsen.
- Verbeteren van de rugwerkmechaniek zodat de ventielen verder open gaan.
- Vaste scharnierpunten voor de hevels onder de walsramen van het Hoofdwerk.
- Stelpost voor het aanbrengen van een registerknop voor een later te plaatsen cimbelster.

2015/2016
Groot onderhoud door Mense Ruiter. Op 2 april 2016 wordt het orgel weer in gebruik genomen met een concert door Wietse Meinardi en Euwe de Jong.
De volgende werkzaamheden zijn uitgevoerd:
 - Waterpas maken van het verzakte rugwerk.
 - Groter maken van de ventielgang in het rugwerk.
 - Nieuwe tongen voor de Dulciaan .
 - Herstel van de ingezakte frontpijpen van de Prestant 8' en de grootste bekers van de Trompet.
 - Verbreding mensuren van de prestanten en de mixtuur door het opschuiven van pijpwerk.
 - Algehele herintonatie op een verhoogde winddruk.
 - Vervangen van versleten toetsbeleg.
Zie het programmaboekje met daarin ook een weergave van de historie van het orgel. Zie poster.

In de Asser Gezinsbode verschijnt een interview met de secretaris van de orgelkring Assen en de voorzitter van de orgelcommissie dhr. Meino Nijhoff over de restauratie.

Noten:

1. E-mail Wietse Meinardi organist van de kerk van 1984 tot 1997 25-10-2000
2. E-Mail van Jaap Brouwer 29-12-2002 18:39
3. E-Mail Arian van der Mark d.d. 1-11-2016
4. Archief Jaap Brouwer
5. Archief Mense Ruiter
6. Het Orgel 1983/07 Orgelbouwnieuws
7. E-mail van Robert Helder d.d. 04-03-2001 21:30