Assen Gereformeerde Zuiderkerk

Na een tweetal tijdelijk orgels in 1925 en in 1928, die werden geleverd door organist en muziek- en orgelhandelaar Johannes Meek kreeg de kerk in 1932 een nieuw pneumatisch orgel van de firma Valckx en van Kouteren uit Rotterdam. Voor Drentse begrippen was het met 26 stemmen een groot orgel. In de jaren '60 wordt het door Mense Ruiter omgebouwd in neo-barokke trant en wordt de speeltafel verplaatst naar het balkon. Na de overname van de kerk in 2014 door de City Life Church wordt het orgel niet meer gebruikt en niet meer onderhouden.

Informatie over de kerk

Frits Kaan maakt in 2011 en 2014 een aantal opnamen voordat de kerk wordt gesloten. (05)

• Frits Kaan: Claude Balbastre, Noël Votre bonté grand dieu 30-07-2014
• Frits Kaan: Charles Tournemire, Dominica Pentecosten no 36 06-08-2014
• Frits Kaan: Charles Tournemire, Caprice (8-9-2011)
• Frits Kaan: Serge Prokofjev, Fairy-Tale 30-07-2014
• Frits Kaan: Dieterich Buxtehude, Passacaglia (8-9-2011)
• Frits Kaan: Flor Peeters, Toccata 2eX 12-07-2014
• Jan Drost: Improvisatie 04-08-2014
• Jan Drost: Improvisatie, 'Fantasia Pneumatica' 04-08-2014
• Rien van der Wel: Improvisatie nr 5 06-08-2014
• Rien van der Wel: Improvisatie nr 7 06-08-2014
• Frits Kaan: Charles Tournemire, Communion 12-07-2014

Kerk.
De eerste steen van deze kerk wordt gelegd op 28 juli 1924. De ingebruikname is op 16 april 1925. De architect is A. Smallenbroek Jzn. (01)
Bij de bouw van de kerk ontstaat er onduidelijkheid of de inventaris (inclusief orgel) nu wel of niet in het begrote bedrag is opgenomen. Dat blijkt niet het geval te zijn. Men begroot daarom f 11.000,- voor de inventaris, waarvan f 5.000,- voor het orgel. Er wordt zelfs gediscussieerd om het eerst maar zonder orgel te doen.

Orgel.
1925
Het eerste orgel is een oud instrument met tien stemmen en is afkomstig uit een katholieke kerk. Het wordt geleverd door muziekhandel van Johannes Meek (1875-1970) te Assen. Meek is een van de organisten van de Zuiderkerk en de Noorderkerk. (03)

1928
Het orgel wordt verkocht aan de Hervormde kerk in Schoonebeek. Via Johannes Meek wordt er op 23 oktober besloten een ander gebruikt orgel te installeren. Het wordt voor f 150,- per jaar van muziekhandel Meek gehuurd voor een periode van 5 jaar.
In de kerkenraadsvergadering van 6 november geeft gemeentelid en architect Smallenbroek een toelichting op zijn bezwaren tegen het uiterlijk van het te plaatsen orgel. Aangezien al besloten is het orgel te plaatsen wordt zijn standpunt voor kennisgeving aangenomen. (16)
In De Harp (1928) 56 komt de volgende advertentie voor: 'te koop aangeboden 1e klas mechanisch kerkorgel 2 klavieren 14 st. 20 reg., waaronder 2 tongwerken voor een kerk van 600-900 personen. Inl. Joh. Meek, Kerkstraat 6-8, Assen'. 

1929
20 juni: Na een stemming wordt besloten dat dhr. Heijs de vertrekkende hr. Kieft zal vervangen in de orgelcommissie.
Op 23 juli wordt besloten dhr. Smallenbroek aan de orgelcommissie toe te voegen. Bij de vorige verkiezing is hij niet gekozen uit een tweetal kandidaten.
De orgelcommissie houdt een boekje bij waarin de ontvangsten en uitgaven van het orgelfonds worden bijgehouden. Op de eerste pagina van september wordt een klein saldo vermeld, dat blijkbaar al aanwezig is. De ontvangsten worden per wijk aan de linkerkant gemeld. Aan de rechterkant staan de uitgaven.
Op 24 september krijgt de orgelcommissie toestemming voor het geven van een benefietconcert door Jan Zwart.
Op 8 oktober wordt besloten een aanvraag door organist Kruithof uit Kampen om een orgelconcert voor dit jaar af te wijzen, omdat Jan Zwart al een concert geeft. (16)
In de Asser kerkbode van 18 oktober wordt een artikel geschreven en een advertentie geplaatst voor het orgelconcert door Jan Zwart op donderdag 24 oktober. De entreeprijs is 25 cent. In het artikel schrijft ds. Gerber: 'Dit concert beoogt een tweeledig doel: het nuttige en aangename met elkaar te verenigen. Het gaat om het nieuwe orgel voor ons kerkgebouw Zuidersingel.' (03)
In een krantenbericht staat over het concert op donderdag 24 oktober door Jan Zwart: 'Had de heer Zwart een beter instrument zijner beschikking gehad, dan zoude de fortissimo's meer indruk gemaakt hebben, wat vooral uitkwam in den inzet van de fantasie "Een vaste Burcht' en de Toccata en Fuga in D-mol van Bach. De pianissimo's daarentegen klonken prachtig en kwamen zeer goed tot hun recht. Het was een welgeslaagd orgelconcert.' Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (22-10-1929), (25-10-1929).

1930
In de eerste helft van 1930 worden de volgende kosten gemeld: (08)

• Verplaatsen orgel    f 100,-.
• Windmotor plaatsen f 300,-.
• Afschutten orgel     f 199,79.
• Kosten zanguitvoering f 41,10 De opbrengst was F 77,55.
• Orgelconcert Jan Zwart De opbrengst: f 63,80.
  • Honorarium Jan Zwart f 40,-.
  • Mej. Wagenbeek       f 40,-.
  • Programma's             f 25,55.
  • Advertentiekosten     f 10,55. (08)

Op 2 september vraagt organist Kruithof uit Kampen weer of hij een orgelbespeling mag geven. Dat wordt dit keer toegestaan.
Op 21 oktober wordt er een afspraak vastgelegd over de inrichting van de eredienst:
'a. de Ambtsdragers komen gelijk in de kerk
b. Enkele ogenblikken voor stil gebed
c. Votum en Zegenbede
d. Psalmgezang
e. Lezing van de Wet des Heeren of de geloofsbelijdenis
f. Zingen van een passende Psalm
g. lezing van een Schriftgedeelte
h. Gebed of inleiding voor het gebed
i. Zingen. Onder het zingen collecteren en het orgel te laten doorspelen tot het collecteren afgeloopen is
j. geen toespraak te houden bij den doop, geen amen te zeggen na den doop, maar direct daarna een psalmvers te zingen.'
Verder wordt een vraag behandeld van organist Kruithof of hij een collecte mag houden en programma's mag uitdelen. Dit wordt toegestaan. Er wordt geen entree geheven. (16)
Op 8 mei is er weer een orgelconcert door Jan Zwart met zangeres mej. M. Hagenbeek. De recensent is dit maal positiever over het orgel. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (07-05-1930), (09-05-1930).

1931
Op 13 januari doet de orgelcommissie verslag van haar werkzaamheden. Er wordt druk gewerkt aan de financiering.
Op 10 februari zegt een vertegenwoordiger van de orgelcommissie dat er nog geen vergadering weer is geweest en er dus ook geen rapport beschikbaar is.
Op 31 maart wordt de orgelcommissie tot spoed aangemaand omdat er nog steeds geen rapport ligt.
Op 28 mei wordt besloten dat er een overleg komt tussen de orgelcommissie en het moderamen op 4 juni.
Op 20 juli meldt de orgelcommissie dat het niet lukt om het benodigde bedrag via giften en jaarlijkse bijdragen bij elkaar te krijgen. Het verzoek is om maandelijks een collecte te houden en offerblokken bij de uitgang te plaatsen. De orgelcommissie wil graag de f 300,-, die uitgegeven is voor de verbetering van de orgelgalerij, terugontvangen. Het geld dat nu wordt bespaard doordat er geen orgelpomper meer nodig is, zou ook in het orgelfonds gestort kunnen worden. De kerkenraad gaat echter niet akkoord met dit voorstel.
Een voorstel om twintig leden om een bijdrage te vragen voor f 100,-, twintig met f 50,-, veertig met f 25,- en vierhonderd met f 10,- krijgt algemene bijval. Als dit lukt is er meteen f 8000,- bijeengebracht. Staande de vergadering wordt er al f 1180,- toegezegd.
Op 8 september wordt het rapport voor het nieuwe orgel besproken. Ds. Das meldt dat er nu voor f 8500,- is ingetekend. Een afvaardiging uit de orgelcommissie heeft een aantal orgels bekeken en bespeeld: een orgel van een Duitse orgelmaker in de Gereformeerde kerk van Delft, een orgel van Valckx en van Kouteren in Rotterdam-Feyenoord, een orgel van Vermeulen uit Weert in de Rooms-katholieke kerk in Rijswijk. Daarna worden orgels van Valckx en van Kouteren bezocht in Zwolle, Leeuwarden en Groningen. Er wordt mogelijk nog een orgel bezocht in Nijmegen en het laatste orgel dat een bezoek krijgt is het orgel in de Stichtingskerk van Dennenoord in Zuidlaren.
De commissie spreekt haar voorkeur uit voor de orgels van Valckx en van Kouteren. Er wordt besloten aan Valckx en van Kouteren een prijsopgave te vragen. De kosten worden geschat op f 10.000,-.
Op 18 september meldt de orgelcommissie dat het orgelfonds inmiddels tot f 9200,- is gegroeid. De commissie stelt voor om een orgel voor f 10.000,- te bestellen bij Valckx en van Kouteren. Bij aflevering wordt f 6.000,- betaald, na drie maanden f 2.000,-, na 1 jaar f 1.000,- en de laatste betaling van f 1.000,- na drie jaar. Bij de laatste drie termijnen zal 4% rente moeten worden betaald. De kerkenraad gaat akkoord met het voorstel.
Op 6 oktober worden de contracten voor de ombouw van het orgel in de Molenstraatkerk en het nieuwe orgel van de Zuiderkerk getekend.
Op 20 oktober stuurt Valckx en van Kouteren een aanvulling op het contract ter ondertekening. Het contract wordt teruggestuurd omdat men het niet eens is met de goudclausule (17) in de tekst.
Op 3 november komt aan de orde dat de architect de tekening van het orgel in overleg met de orgelmaker heeft aangepast. Valckx en van Kouteren hebben de goudclausule in de aanvulling van het contract laten vervallen. In ruil hiervoor zal de laatste termijn eerder worden betaald. De aanvulling zonder goudclausule op het contract wordt nu getekend. (16)
Zie De Bazuin jaargang 79, 1931, no 41, (09-10-1931), De standaard (26-09-1931), Nieuwe Utrechtsche courant (26-09-1931), De Amsterdammer (28-09-1931), Provinciale Drentsche en Asser courant (30-09-1931), Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant (30-09-1931), Emmer courant (02-10-1931), Het Orgel (oktober 1931).

1932: Kasboek: De ontvangen bedragen voor het orgel bereiken een hoogte van bijna f 12.000,-.
Vanaf april worden er bedragen geboekt die verband houden met het nieuwe en het oude orgel.
Het kasboek wordt in 1934 afgesloten en het resterende saldo van f 130,34 wordt overgeboekt naar een spaarrekening. (08)

• 9 april 1932 f 6.000,- naar de orgelmaker voor de eerste termijn.
• 18 april 1932 voor organist op 7 april f 30,-.
•  .... ..... pijpen orgel f 15,-.
  27 april 1932 ontvangen van Meek f 150,- voor orgelonderdelen.
• 29 april 1932 Organist Pijlman uit Meppel f 12.50.
• 9 mei 1932 f 3.750,- naar orgelmaker tweede termijn voor de verbouwing van het orgel in de Molenstraatkerk.
• 8 juli 1932 f 2.000,- naar orgelmaker voor tweede termijn
• 8 april 1933 f 1.000,- en f 40,- rente voor de derde termijn (08)

Op 8 maart wordt in de kerkenraadsvergadering voorgesteld de orgels in beide kerken op een verschillend moment in gebruik te nemen. Het orgel in de Zuiderkerk zal bij de ingebruikname bespeeld worden door organist Frans Timmermans uit Rotterdam en het orgel aan de Molenstraatkerk door organist Henk Pijlman uit Meppel. Er wordt voorgesteld als de beide orgels klaar zijn om eens per twee maanden de organisten van orgel te laten wisselen.
Op 15 maart komt de verzekering van de orgels aan de orde. De orgels vallen tijdens de werkzaamheden onder de verzekering van de orgelmaker. Daarna zal de orgelcommissie de verzekering regelen. Het orgel kan waarschijnlijk op 7 april in gebruik worden genomen. Er zou eerst door een paar 'zangkoortjes' worden gezongen. Aangezien hier bezwaar tegen wordt gemaakt door andere zangkoren wordt beslist om geen zangkoor uit te nodigen.
Op 5 april komt bij artikel 2 aan de orde wie de orgels aan de kerkenraad zal overdragen. In de Zuiderkerk zal ds. Bos dit doen en in de Molenstraatkerk de voorzitter van de orgelcommissie dhr. Gerber. Het front van het orgel in de Molenstraat zal door broeder Buning gratis worden geschilderd. (18)
Het nieuwe orgel in de Zuiderkerk wordt in gebruik genomen op 7 april met bespeling door Ferdinand Timmermans, organist en stadsbeiaardier te Rotterdam.

Dispositie:

* Gedektbas 16' transmissie van Bourdon 16' op II; Violonbas 16' transmissie van Prestant 16' op I.
Vrij instelbaar pedaal voor automatisch pedaal: 28. Subbas 16'; 29. Violonbas 16'; 30. Octaafbas 8'.
Vrij instelbaar pedaal bij spel op Manuaal II: 31. Cello 8'.
Koppelingen: 32. Man. II - I; 33. Ped. - Man. I; 34. Ped. - Man. II; 35. Sup. I - II buiten tutti **; 36. Sup. I buiten tutti **; 37. Sup. Ped. ; 38. Sub. I - II; 39. Sub. II. (** kunnen bij gebruik van tutti worden bijgezet).
Nevenregisters: P. , MF. , F. , FF. , T. , Opl. ; Automatisch piano pedaal zelfstandig register; trede zwelkast Manuaal II; trede Generaal-Crescendo-Decrescendo, met wijzerplaat , genummerd; tongenregister uitschakelaar; Vrije combinatie (als wippertjes).

Valckx en van Kouteren nodigt organist Johan van Meurs uit om de orgelbespeling van Franz Timmermans bij te wonen. (09)
Eeen groot aantal kranten en tijdschriften berichten over het nieuwe orgel. Zie De Amsterdammer (09-04-1932), Provinciale Drentsche en Asser courant (08-04-1932), Emmer courant (12-04-1932), Nieuwe Utrechtsche courant (06-04-1932), Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant (09-04-1932),  Het Orgel (1932 april), De Bazuin (08-04-1932), Nieuwsblad van het Noorden (08-04-1932), De standaard (05-04-1932), (09-04-1932), (15-04-1932). Advertentie van Valckx en van Kouteren uit het tijdschrift Het orgel (april 1926).



Organist Johannes Meek aaan de speeltafel van het orgel. Jaar onbekend (10)

1935
Op 12 februari wordt een verzoek van de heer Krayma behandeld of zijn zoon Piet voor zijn examen 1 uur per week 's avonds op het orgel mag oefenen. Dit wordt toegestaan mits er wordt overlegd met de organisten.
Op 5 maart wordt de toezegging weer ingetrokken op verzoek van de organisten. Zij zijn bang een precedent te scheppen. (18)

1936:
Orgelconcert door de blinde organist Kruithof uit Kampen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (04-11-1936).

1944
De orgels in de Noorderkerk en de Zuiderkerk worden verzekerd voor f 12.000,- en f 18.000,-. (12)

1945
Op 14 augustus wordt een concert gegeven ten bate van de oorlogsslachtoffers door een zangkoor, een violiste en als organist Harry Meek. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (15-08-1945).
Op donderdag 29 november een concert door organist Anne Risselada en de hoboïst Piet Everaats. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (24-11-1945), (30-11-1945).

1947: Op 3 maart wordt een vraag van Johan van Meurs behandeld of een leerling van hem op het orgel in de Zuiderkerk mag oefenen. Dit wordt toegestaan voor 40 cent per uur.
Op 15 september wordt in de CvB meegedeeld dat de kerkenraad de tijdelijke benoeming van Van Mechelen en Kuik tot tijdelijke organisten heeft aangehouden. Organist Henk Pijlman uit Meppel zal worden aangezocht om te adviseren bij de benoeming van een beroepsorganist. (21)
Op 6 november een orgelconcert door Gerbrand Corneliszoon Bruyn. Er waren maar twintig bezoekers. De recensent A. v. G. is absoluut niet te spreken over de prestaties van de organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (07-11-1947).

1948:
In maart een concert door het dameskoor Toonkunst. Harry Meek werkte mee als organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (27-03-1948).
In mei een concert ten bate van de Vereniging Ereschuld en Dankbaarheid met het Helper Kerkkoor, solisten en Harry Meek als organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-05-1949), (14-05-1949).

1951:
Piet van Egmond geeft een inleiding en een orgelconcert voor de jeugd. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (09-02-1951).
Dirk Jansz. Zwart geeft concert samen met violist Abbringh uit Groningen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (10-07-1951).

1952
Orgelconcert door Harry Meek voor de Gereformeerde Jeugdcentrale van Haren. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (21-04-1952)

1953
Op 12 januari wordt een brief behandeld waarin orgelmaker Opten zijn diensten aanbiedt. Het stemmen van beide orgels wordt tot nu toe door Valckx en van Kouteren uitgevoerd voor f 140,-. Er zal ook een prijsopgave bij Opten worden gevraagd.
Op 2 februari wordt de mogelijkheid besproken of organist Johannes Meek de orgels ook kan stemmen. Hij heeft er een diploma voor. De kosten voor beide orgels zijn dan f 70,-. De muziekcommissie zal om advies worden gevraagd.
Op 2 maart is er nog geen antwoord van de muziekcommissie op de vraag rond het orgelstemmen. Een nieuwe brief van Opten wordt doorgegeven aan de muziekcommissie.
Op 11 mei bespreekt de CvB een brief van de kerkenraad over beide orgels. De CvB is verbaasd over deze brief. Na een toelichting blijkt het te gaan om een schoonmaak en stemming van de orgels. De eerste keer kost herstel van kleine gebreken en stemmen van beide orgels f 150,-. De tweede keer is de prijs f 125,-. Het schoonmaken en opnieuw intoneren van beide orgels kost f 1150,-. De kerkenraad heeft besloten het orgel van de Noorderkerk dit jaar te laten schoonmaken. De CvB constateert dat dit geheel buiten de begroting van 1953 valt. Er zal advies worden gevraagd aan organist Johan van Meurs uit Groningen en desgewenst ook aan orgelmaker Valckx en van Kouteren.
Op 15 juni schrijft Johan van Meurs dat hij er nog niet aan toegekomen is om de orgels te bezoeken. (21)
In juli heeft Johan van Meurs, organist van de Der Aa-kerk in Groningen, zijn rapport over de toestand van het orgel afgerond.
Hij start zijn brief met de uitspraak dat men tegenwoordig heel anders denkt over het bouwen van een pijporgel dan in 1926, maar dat wil nog niet zeggen dat het een slecht orgel is!
Hij stelt de volgende verbeteringen voor:
 - Schoonmaken en opnieuw afstellen van de pneumatiek, zodat het orgel sneller reageert.
 - Vergroten van de voetopeningen van het pijpwerk
 - De concertfluit 8' krijgt te weinig wind. Windkanalen wijder maken.
 - De samenstelling van de Mixtuur is te laag. Liever een nieuwe Mixtuur.
 - Een Octaaf op de plaats van de Salicionaal 8'
 - De Salicionaal afsnijden tot een Quint 2 2/3 en verhuizen naar de plek van de Octaaf 4'
 - De gehele intonatie herzien en opfrissen
Een offerte vragen bij goede orgelmakers zoals bv. Flentrop of Mense Ruiter. Er is alleen groot onderhoud nodig en geen restauratie. (07)

1955
De Gereformeerde Organisten (GOV) wordt om advies gevraagd over beide orgels in de Zuiderkerk en de Noorderkerk.
Op 14 november schrijft de GOV dat voor het orgel in de Zuiderkerk slechts enkele technische verbeteringen nodig zijn. Er is een probleem met een koude luchtstroom bij de speeltafel als het luik om de gemeentezang te kunnen horen open staat. Hiervoor is eigenlijk geen goede oplossing voorhanden. De plaats van de speeltafel is voor de begeleiding van de gemeentezang foutief. De enig goede oplossing is het verplaatsen van de speeltafel naar het balkon. 'De toestand van het orgel in de Noorderkerk is zodanig dat alleen met en grote ingreep tot een goede oplossing is te komen. Het advies is al eerder op 7 oktober mondeling toegelicht. (15)

1956
Op 19 september schrijft de quaestor notaris Felderhof van de kerk aan Vetter van de GOV dat ze plan II van het advies voor de Zuiderkerk willen gaan uitvoeren. Kan Vetter zich in verbinding stellen met Valckx & van Kouteren, Fonteijn & Gaal, Ernst Leeflang, J. De Koff en W. van Leeuwen voor een offerte?
Op 28 september stuurt de GOV de specificatie naar Felderhof en vraagt om akkoord. Op 2 oktober schrijft Felderhof dat hij akkoord gaat met de specificatie.
Op 2 oktober maakt de GOV een specificatie van de uit te voeren werkzaamheden:
-Schoonmaak van het orgel.
-Stug geworden membranen vervangen.
-Verplaatsen van de windmachine en de balg naar een plaats in het orgel.
-Verplaatsen van de speeltafel naar een plaats in de kerk.
-Behandelen van houtworm.
-Bijintoneren en stemmen.
Op 12 oktober worden brieven verstuurd naar Valckx en van Kouteren, Willem van Leeuwen, J. de Koff, Fonteijn & Gaal en Ernst Leeflang voor het uitbrengen van een offerte.
Op 29 oktober meldt Leeflang dat ze geen tijd hebben om de opdracht uit te voeren.
Op 31 oktober stuurt Valckx en van Kouteren een offerte van f 15.200,-. Voor het moderniseren van de dispositie wordt f 3.250,- gerekend.
Manuaal I: De Concertfluit 8' vervangen door een Prestantquint 2 2/3'.
Manuaal II: De Bourdon 16' vervangen door een Prestant 4'; en een Terts 1 3/5'' op de plek van de Voix Celeste.
Pedaal: Een gedektbas 8' toevoegen uit de Bourdon 16' van Manuaal II; De Cello 8' vermaken tot een Koraalbas 4'.
Willem van Leeuwen antwoordt op 21 november dat hij geen kans ziet de werkzaamheden binnen afzienbare tijd uit te voeren.
Op 26 november schrijft de GOV dat de aanbieding van Valckx en van Kouteren veel uitgebreider is dan de toegestuurde specificatie. Van Leeuwen en Leeflang blijken geen tijd te hebben. Hebben de Koff en Fonteijn en & Gaal nog gereageerd? De GOV zou met Valckx en van Kouteren willen overleggen om hun aanbieding meer in lijn te krijgen met de specificatie. (15)

1958
Concert door het Sweelinckkoor uit Emmen met aan het orgel Willem Hendrik Zwart. Uit de tekst blijkt dat er werkzaamheden aan het orgel hebben plaatsgevonden. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-11-1958).

1961
Mense Ruiter beantwoordt in februari een aantal vragen over de frontpijpen. (11)

1962
Op 4 juni komen in de CvB de beide orgels weer ter sprake. Beide instrumenten moeten goed bespeelbaar blijven. Voor het orgel in de Zuiderkerk waren er destijds mogelijkheden voor een restauratie, waarbij de speeltafel naar een galerij zou worden verplaatst. Men hield toen rekening met f 5.000,- aan kosten. De laagste inschrijver bleek echter hiervoor al f 13.000,- te berekenen. Daarom is er toen gedeeltelijk van afgezien. De huidige gebreken zijn nu nog te overzien, maar er zullen elk jaar meer gebreken gaan optreden. Als er nog langer wordt gewacht moet er misschien voor de Noorderkerk een nieuw instrument worden aangeschaft. De kosten worden geschat op circa f 40.000,-. (20)
Op 27 september vraagt de muziekcommissie aan Mense Ruiter om een rapport uit te brengen over de onderhoudstoestand van het orgel.
Uit oktober dateren een aan aantal documenten van Mense Ruiter naar aanleiding van de vraag van de muziekcommissie: een kladnotitie met de dispositie en de aan te brengen wijzigingen, een andere notitie met de dispositie en een kladje met dispositiewijzigingen.
Op 28 oktober schrijft de secretaris van de muziekcommissie naar Mense Ruiter dat hij het rapport van Johan van Meurs van 4 januari 1955 en een schrijven van Feike Asma van 4 oktober 1962 zal opsturen. Kunnen de stukken na lezing worden teruggestuurd? Er moet nog een rapport zijn uit 1955 van de heren Vetter en van der Zee.
Op 7 december schrijft Mense Ruiter dat de voorbereiding voor de komende restauratie wegens ziekte vertraging heeft opgelopen. (11)

1963
Mense Ruiter stuurt op 18 mei een offerte naar mr. E.J. van der Blom van de Muziekcommissie als uitwerking van de begroting van 15 februari:

1. Algehele schoonmaak en groot onderhoud.
2. Vervanging van alle membranen.
3. De pneumatische verbinding tussen de speeltafel met 2 handklavieren en het pedaal te vervangen door elektrische overbrenging.
4. Op Manuaal I de Mixtuur, Octaaf 2' en Trompet 8' vervangen door nieuw pijpwerk en van de Cornet de bas tot de a verwijderen.
5. Uitbreiding met een nieuwe elektrische windlade voor vier registers op Manuaal II met Octaaf 4', Octaaf 2', Quint 1 1/3' en Scherp IV.
6. Op Manuaal II wordt de Gamba 8' vervangen door een Quint 3'.
7. Op het Pedaal komen een Octaaf 4' en een Octaaf 2' op de plek van de Concertfluit 8' van Manuaal I en de Cello 8' van het Pedaal.
8. Vervallen van de sub- en superkoppels.
9. Verplaatsing van de speeltafel naar de galerij.
10. In de offerte worden ook diverse varianten genoemd om met bestaand pijpwerk nieuwe registers te maken. (11)

Als alle werkzaamheden uit de offerte worden uitgevoerd komen de restauratiekosten op een bedrag van f 25.600,-

Op 10 juni geeft van der Blom van de muziekcommissie een toelichting in de Commissie van Beheer (CvB) over de orgelrestauratie. Het orgel wordt mechanisch verbeterd. Een aantal regeisters wordt vervangen en er komen zes registers bij. 'De klank wordt hierdoor wat frisser en het geluid beter'. De speeltafel wordt verplaatst naar de rechtergalerij ten koste van drie zitplaatsen. De werkzaamheden zullen worden uitgevoerd door Mense Ruiter. De Commissie van Beheer voelt zich gepasseerd door de kerkenraad, omdat het besluit tot restauratie al is genomen. De normale procedure is andersom: de Commissie van beheer adviseert eerst en daarna besluit de kerkenraad. De restauratiekosten zullen in 10 jaar worden afgeschreven.
In de vergadering van de CvB van 1 juli wordt gedissusieerd over het verplaatsen van de speeltafel. Een deel van de muziekcommissie is angstig om de speeltafel te electrificeren. De kerkenraad heeft de muziekcommissie gemachtigd alle werkzaamheden inclusief het verplaatsen van de speeltafel uit te voeren. Aan de orde komt ook dat de koster hinder heeft van orgelleerlingen in de Noorderkerk die 'avond aan avond chronische orgelconcerten' geven. Kunnen hier geen vaste tijden voor worden ingesteld?
Het contract voor de restauratie wordt getekend op 8 juli. (13)
Op de vergadering van de CvB van 7 oktober komt de bouw van een nieuwe kerk (Marturiakerk) aan de orde. Hiervoor zal vroegtijdig een orgelbouwer moeten worden ingeschakeld, die kan overleggen met de architect. Een voorstel voor een 'electrisch orgel' wordt verworpen.
In de vergadering van 11 november van de CvB wordt gesteld dat voor een radiodienst op 24 november het orgel moet worden gestemd. De kosten voor het stemmen zijn f 100,- en de kosten voor verwarming f 60,-. Het Convent van Kerken neemt 50% van de kosten voor haar rekening.
In de CvB-vergadering van maandag 2 december wordt meegedeeld dat het stemmen van het orgel is betaald door het Convent van Kerken. De verwarming komt voor rekening van de kerk. Het orgel van de Noorderkerk is in slechte staat. Misschien kan de toestand wat worden verbeterd door een stemming door Mense Ruiter. De Muziekcommissie beschouwd het orgel als afgeschreven. Herstel is niet de moeite waard. Het orgel moet wel zo lang mogelijk blijven functioneren. (19)

1964
In de CvB-vergadering van 4 februari wordt gemeld dat de CvB nog steeds geen afschrift heeft ontvangen van het restauartiecontract met Mense Ruiter. De kerkenraad zou dit moeten hebben.
In de CvB-vergadering van 7 september komt aan de orde dat de heer Amsing ontslag neemt als organist wegens zijn vertrek naar Warnsveld.
In de CvB-vergadering van 5 okober wordt gemeld dat de restauratie van het orgel geregeld voortgang vindt. De komende drie tot vier weken kan het orgel niet worden gebruikt. De begeleiding moet dan anders worden geregeld. De restauratie zal de hele winter doorgaan. (19)


Bert Koetsier achter het orgel. Jaar onbekend. (04)

1965
In de CvB-vergadering van 4 januari wordt gemeld dat de restauratie van het orgel langer duurt dan verwacht. Organist Smit heeft hierdoor meer werk en wil daar een vergoeding voor hebben. Dit wordt afgewezen. De andere organisten kunnen zich zonder dhr. Smit ook redden. (19)

1966
Op 13 december schrijft Mense Ruiter dat hij zo spoedig mogelijk naar Assen zal komen om het uitgeschakelde deel van het orgel weer in werking te stellen. Door drukke werkzaamheden is er nog niet van gekomen, maar Assen staat nu boven aan de lijst. Kan dit worden doorgegeven aan de organisten? Vermoedelijk zijn de restauratiewerkzaamheden eind 1966 afgerond. (11)

Dispositie na de restauratie

De met * gemerkte registers zijn nieuw. De met ** gemerkte registers zijn transmissies. (Zie ook de bijlage)


Foto uit 1967 (04)

1967
Op 27 januari schrijft orgelmakerij Mense Ruiter dat er een voorziening is getroffen om de windlade van het bovenklavier af te sluiten als er een huiler optreedt.
De storingen zijn waarschijnlijk te wijten aan condens op de magneten. De magneten zijn behandeld met een speciaal preparaat en de verbindingsdeur tussen balgkamer en het orgel is open gezet. Ook zijn er een paar panelen uitgenomen. (11)


Foto: nr. AG08741 1974 door G. Oosterveen (22) Vermoedelijk is de foto van later datum omdat de speeltafel al is verplaatst naar het balkon. Ook is het mogelijk dat de speeltafel al eerder verplaatst is maar nu een andere plaats op het balkon krijgt.

1975
Op 27 februari maakt Mense Ruiter een begroting voor de uit te voeren werkzaamheden aan het orgel:
1a. Speeltafel verplaatsen naar het balkon.
1b. Veerweien op de pijpstokken monteren.
2. Hoofdwerklade in het midden plaatsen met de pedaalladen ter weerszijden. Nieuwe windkanalen en dempkist met windmotor in het orgel.
3. Achterwand maken voor Hoofdwerk, Bovenwerk en Pedaal.
4. Dempkastjes onder de frontladen.
5. Prestant 16' 6 halve tonen opschuiven.
6. Bourdon 16' op de pedaallade plaatsen.
Op 24 maart schrijft de CvB dat de werkzaamheden genoemd onder 1b, 2, 3 en 4 beslist noodzakelijk zijn en zo snel mogelijk moeten worden uitgevoerd als de financiële toestand van de kerk dat toelaat. Als alternatief voor 1a kan de organist met een gordijntje worden afgeschermd of kan de de galerij worden afgesloten als het kerkbezoek dat toelaat. De punten 5 en 6 kunnen later worden uitgevoerd. Jaarlijks dient een bedrag van f 5.000,- te worden gereserveerd voor onderhoud van de orgels.
Op 1 december 1975 krijgt Mense Ruiter opdracht om onderstaande werkzaamheden aan het orgel uit te voeren.
1. 'Veerweien' op de pijpstokken monteren.
2. Hoofdwerklade in het midden plaatsen. Pedaalladen aan weerszijden van het Hoofdwerk. Nieuwe kanalen. Windmachine in nieuwe dempkist in het orgel.
3. Achterwand maken voor Hoofdwerk, Bovenwerk en Pedaal.
4. Dempkastje onder de frontladen.
Het orgel moet zondags bespeelbaar blijven. De totale kosten bedragen f. 22.380,-.
Op 12 december dankt orgelmakerij Mense Ruiter voor de opdracht. Het maken van een achterwand voor het bovenwerk komt te vervallen, omdat de Bourdon 16' op de huidige plaats blijft staan. Tijdens de uitvoering van de werkzaamheden blijft het Bovenwerk bespeelbaar. De werkzaamheden zullen starten in 1976. (03) (11)

1992/1993
De onderhoudskosten zijn steeds een grote zorg geweest. De elektrische magneten in de bovenwerk-hulpladen, totaal 224 stuks zijn vervangen. Met andere werkzaamheden beliepen de kosten f. 18.000,-. (03)

2000
De Zuiderkerk bestaat 75 jaar. Naar aanleiding daarvan wordt een jubileumboek uitgegeven. Op de pagina's 20-23 wordt de orgelgeschiedenis beschreven. Zie ook een huis aan huis weekblad uit 2000 (06)

2007
De Protestantse Gemeente Assen heeft plannen om de Zuiderkerk aan de Zuidersingel in Assen over te dragen aan de Stichting Oude Drentse Kerken. Op die manier wil de gemeente haar toekomst financieel veiligstellen. De maatregel is nodig om in de toekomst niet in de financiële problemen te komen. Secretaris Henk Pastoor: "We willen, zoals het kabinet zo mooi zegt, geld voor het dak reserveren nu het nog niet lekt. Vijftig procent van onze leden is nu ouder is dan 50 jaar. Dan kun je uitrekenen wat er de komende jaren gaat gebeuren."
De gebouwencommissie van de protestantse gemeente heeft een onderzoek gedaan om vanaf volgend jaar 50.000 euro per jaar te gaan besparen op de post gebouwen. Daarbij is onder meer gekeken of de Jozefkerk of de Zuiderkerk zou moeten worden afgestoten. Pastoor: "De kosten-batenanalyse wijst uit dat de Zuiderkerk de grootste kostenpost is. Daarnaast spelen andere afwegingen mee: in de Jozefkerk worden meer activiteiten georganiseerd, de kerk is de oudste van de twee en staat op de meest centrale plek."
De Stichting Oude Drentse Kerken heeft zich geïnteresseerd getoond, maar over de voorwaarden voor overdracht moet nog worden onderhandeld. Pastoor: "De stichting heeft al aangegeven de kerk voor een symbolisch bedrag te willen overnemen. Wij zullen een bruidsschat voor het onderhoud van de eerstkomende jaren moeten meegeven. Daarnaast willen we waarborgen dat de diensten en bijeenkomsten van de wijkgemeente in de Zuiderkerk gehouden kunnen blijven worden." (02)

2009
Orgelmakerij Mense Ruiter maakt de stemkrukken van de Bazuin 16' gangbaar en verwijdert de oxidatie. De 1400 membranen zouden eigenlijk vervangen moeten worden. (11)

2014
De kerk wordt overgenomen door City Life Church. Zij gebruiken geen orgel. De bestemming van het orgel is dan ook ongewis.

2022
De kerk is inmiddels een aantal jaren in gebruik bij de City Life Church. Het orgel wordt niet meer onderhouden. Zie Nieuwsblad van het Noorden (11-03-2022).

2025: De City Life Church heeft de kerk te koop gezet vanwege ruimtegebrek. Men is van plan een bedrijfshal te kopen waar meer plaats is. (23)

Bronvermelding

1. www: https://gereformeerdekerken.info/2019/01/26/de-gereformeerde-kerk-te-assen-3/ (02-04-2025)
2. Dagblad van het Noorden 16-10-2007
3. Boek 75 jaar Zuiderkerk Assen 1925-2000, Kerkenraad Algemene Zaken van de Gereformeerde Kerk van Assen, 2000
4. E-Mail Bert Koetsier 17-03-2014
5. E-Mail Frits Kaan 31-08-2014
6. E-Mail Frits Kaan 03-01-2015
7. Drents Archief 0412 Gereformeerde Gemeente te Assen 405 Rapporten van J. van Meurs, organist van de Aa-kerk in Groningen, over de toestand van de orgels in de Noorder- en Zuiderkerk, 1953. 2 stukken
8. Drents Archief 0412 Gereformeerde Gemeente te Assen 401 Kasboek van de orgelcommissie, 1929-1934
9. Archief Jaap Brouwer
10. Boek: 1924-2014 - herinneringen aan de Zuiderkerk, Zuiderkerk Assen, 2014
11. Archief Mense Ruiter
12. Drents Archief: 0412 Gereformeerde Gemeente Assen, 354 Polis van verzekering van molestrisico op inventaris
13. Mense Ruiter oud archief
14. Boek: H. Hofman, Van toen tot nu - De korte historie van de Gereformeerde kerk in Assen, Assen: Hummelen's boekhandel, 1984
15. VU-Archief Amsterdam: 669 Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV) - Orgelbouwadviescommissie 1-780 Doos 39: 51 Assen, Gereformeerde Kerk, 1955-1956
16. Drents Archief 0412 - Gereformeerde Gemeente Assen 12 Kerkenraadsnotulen 1928-1931
17. Goudclausule: Een goudclausule in een contract is een bepaling die ervoor zorgt dat betalingen worden gedaan in goud of een waarde die gelijk is aan een bepaalde hoeveelheid goud. Dit type clausule werd vaak gebruikt in internationale handel en financiële overeenkomsten om de waarde van betalingen te beschermen tegen inflatie of schommelingen in valuta. Het idee was dat goud een stabiele waarde had, waardoor partijen zekerheid hadden over de koopkracht van de betaling.
18. Drents Archief: 0412 - Gereformeerde Gemeente Assen 13 Kerkenraadsnotulen 1932-1936
19. Drents Archief: 0412 - Gereformeerde Gemeente Assen 318 Notulen van de financiële commissie, vanaf 1925 Commissie van Beheer geheten 1963-1966
20. Drents Archief: 0412 - Gereformeerde Gemeente Assen 317 Notulen van de financiële commissie, vanaf 1925 Commissie van Beheer geheten 1961-1963
21. Drents Archief: 0412 - Gereformeerde Gemeente Assen 316 Notulen van de financiële commissie, vanaf 1925 Commissie van Beheer geheten 1941-1954
22. Beeldbank Drents archief
23. Dagblad van het Noorden 17-10-2025

Oude verwijzingen nog na te te zien

Bijlage 1.

Weledelgestrenge Heer Mr. E. J. van der Blom, Vaart Z. Z. 125, Assen.

Rapport over het orgel in de Geref. Zuidersingel kerk te Assen.

Hoofdverdeling A omvat beschrijving van eventueel uit te voeren werkzaamheden aan technische gedeelte van het orgel. B. beoordeling van dispositie veranderingen en nieuw voorastel dienaangaande.

A. Technisch gedeelte:

1. Conservering van het orgel in de bestaande vorm:

a. in- en uitwendig alle orgeldelen schoonmaken.
b. alle laden en ralais membranen vernieuwen.
c. door houtworm aangetaste panelen door nieuwe van masonite vervangen.
d. klaviertoetsen opnieuw invoeren.
e. pedaaltoetsen opnieuw invoeren.
f. pedaaltoetsen diepgang ondieper afstellen voor beter spel.
g. omwerken van de automatische pedaal schakeling die omgekeerd moet werken.
h. betere windaanvoer naar Concertfluit 8'.
j. tremulant verbeteren of door nieuwe vervangen.
k. opnieuw bevestigen van losgescheurde stemrollen.
l. intonatie egaliseren en opnieuw instemmen.

Uitvoering van onder 1 genoemde zaken blijven ook bij de volgende verbeteringsplannen noodzakelijk.

2. Het gehele orgel speelt op het ogenblik op een winddruk van 87 mm, zowel wat de speelwind als de pijpenwind betreft. Door vanaf de windmachine een kanaal met een kleine balg aan te leggen naar de speeltafel kan de speelwind tussen speeltafel en laden opgevoerd worden tot ca. 115 mm, waardoor de aanspraaksnelheid van de laden met ongeveer 25 à 30% kan worden verbeterd. Spreken de pijpen van het bovenklavier bijvoorbeeld aan met een vertraging van 0.15 seconden, dan kan die op ca. 0.10 teruglopen. Dat is beslist merkbaar in het bespelen.

3. Bij het voorgaande punt is wel de verbinding speeltafel windladen verbeterd, maar niet de verbinding van de windladen naar de toegevoegde laden, zoals voor de frontpijpen. Op de toegevoegde laden staan nog 184 pijpen, waaronder belangrijke zoals van de Prestant 16 en Prestant 8. Deze blijven, omdat ze op de gewone ladedruk van 87 mm blijven werken, te laat aanslaan en te laat afslaan in vergelijking met de lade pijpen. Een zeer onplezierige zaak. Om dit te verbeteren is invoering van elektriciteit nodig die de verbinding tussen de windladen en de toegevoegde laden verzorgt. Hierdoor kan de genoemde vertraging tot 0. 02 à 0. 03 teruggebracht worden en is dan niet meer hinderlijk.

4. Nu de elektrische kracht in het orgel aanwezig is, kan de volgende stap zijn ook de laden elektrisch te bedienen vanaf het punt waarop de wind de speeltafel verlaat. De speeltafel blijft pneumatisch werken.

5. De speeltafel ombouwen voor rein elektrische tractuur.

6. De speeltafel halfweg op de zijgalerij plaatsen, waarbij behalve de kabel ook nog een elektrisch bedieningsapparaat voor de zwelkast aangebracht moet worden. Of de zwelkast laten vervallen, wat nog het beste zou zijn. De galerijvloer moet dan plaatselijk vlak worden gemaakt.

Indien op de een of andere manier elektrische tractie in het orgel gebracht wordt, zou ik graag het orgel als volgt wijzigen en uitbreiden.

a. Op het Hoofdwerk vervalt de Concertfluit 8. b. De Salicionaal wordt een Spitsquint 3. c. De octaaf 2 wordt door een nieuwe vervangen. d. De Mixtuur idem. e. De Trompet idem. f. De Cornetbas laten vervallen. g. Aan het bovenklavier toevoegen een lade met 4 stemmen: Octaaf 4, Octaaf2, Quint 1 1/3, (uit Octaaf 2 van het Hoofdwerk) en een Scherp. h. Uit het pedaal de Cello 8 laten vervallen. Het pedaal aanvullen met een Unit Octaaf 4 en octaaf 2. (geplaatst op de Concertfluit 8 lade).

De dispositie komt er dan als volgt uit te zien en zal gezien de diverse nieuwe en toegevoegde stemmen uit de Prestanten familie een zeer beduidende verbetering van de geluidskwaliteit geven. (Mits de heren Organisten dan tenminste niet met subkoppel gaan spelen. Zullen we die Sub's en Supers er maar niet uit doen? De stemming wordt er ook meestal alleen maar slecht van).

Begrotingen.

Afgerond op f. 26. 000, --. Voor onvoorziene gevallen risico f. 2. 000, --. Alleen in overleg te gebruiken.

Tussen de 10 en de 25 mille liggen nog enkele mogelijkheden. U kunt zich echter aan de hand van deze gegevens hoop ik wel enig oordeel vormen waar U het op aan moet sturen. Bijgevoegde foto's zullen bij de bespreking erg handig zijn.

Hoogachtend, [w. g. ] Mense Ruiter.


Links organist Ad van Dalen achter de speeltafel naast het orgel en rechts organist Jan Hazenberg als de speeltafel is verplaatst naar het balkon. (10)


Foto's Hans Fidom