Coevorden, St. Willibrordus

Coevorden was vanwege het daar gelegerde garnizoen een van de weinige plekken in Drenthe waar al heel vroeg een behoorlijk aantal katholieken woonde. Al in 1790 wordt een katholieke kerk in gebruik genomen waarvan A.J. Oostkamp in zijn aardrijkskundeboek meldt dat er in 1818 een orgel aanwezig is. In 1848 krijgt de kerk een orgel van de orgelmaker H.D. Lindsen. In 1895 bouwt orgelmaker J. Winkels uit Boxmeer een nieuw tweeklaviersorgel. In 1914 wordt het verplaatst naar de nieuwgebouwde kerk. In 1963 wordt het gerestaureerd door orgelmaker Vermeulen. Er wordt een nieuwe orgelkas gemaakt en de tractuur wordt gewijzigd naar elektro-pneumatisch. In 1986 voert Kaat & Tijhuis groot onderhoud uit.

Informatie over de kerk

Onduidelijkheden
De orgelgeschiedenis van deze kerk is niet geheel duidelijk. Er bestaan verschillen tussen de analyses in de periode tot 1914 van W.D. van der Kleij en de beschrijving (met voetnoten 1-15) zoals Victor Timmer die in Het Orgel van 2002/01 (14) publiceerde.
Het verschil heeft betrekking op de vraag of Winkels in 1914 een nieuw orgel bouwt of dat hij een door Rütter in 1880 gebouwd orgel verplaatst en verandert.

Orgelgeschiedenis volgens de gegevens van Victor Timmer met aanvullingen door Geert Jan Pottjewijd

Na de Reformatie bleef in en om Coevorden toch een aantal mensen wonen dat zich niet bekeerde tot de nieuwe 'gereformeerde' religie; later nam het aantal rooms-katholieken toe door de functie van de stad als garnizoensplaats. Door de beperkingen in het uitoefenen van hun godsdienstige plichten gingen ze eerst naar de kerk in Laar, vlak over de grens. Deze situatie leidde er uiteindelijk toe dat op 13 juni 1790 in Coevorden een als woonhuis vermomde kerk in gebruik kon worden genomen, met als naam Onze Lieve Vrouwekerk.
De kerk wordt al snel te klein en wordt daarom in 1818 grondig vernieuwd en vergroot; de kerk wordt voorzien van een torentje en gewijd aan St. Willibrordus (01).
Een orgel is er nog niet direct, zoals blijkt uit een brief aan de aartspriester in 1819 : 'Seer gaarne hadden wij ook versogt om een orgel in de kerk, maar daar de Som van de nieuwe kerkgebouw buyten verwagting hooger is geloopen (…) niet om durven vragen' [aan Koning Willem I en aan de Gouverneur te Assen]. (02)

1818
Volgens het aardrijkskundeboekje van A.J. Oostkamp is er in 1818 al een orgel aanwezig: 'Alleen te Koevorden is eene Roomsche Kerk, voor ruim dertig jaaren gesticht, in 1818 geheel vernieuwd, vergroot en met eenen toren en orgel voorzien'. (13)
Volgens de website www.orgbase.nl zou Scheuer in 1806 een orgel hebben geplaatst. Er wordt echter geen bron genoemd. Scheuer had toen een werkplaats in Coevorden. (12) De informatie van Oostkamp is tegenstrijdig met de brief van 26-3-1819 bij bron (02).

1845
Over het instrument is niet meer bekend dan dat het een 'eenvoudig orgel' betreft (03).

1846:
Ook uit een bericht in de Drentsche courant van 22 december blijkt dat er een orgel aanwezig is.

1847
Er kan worden ingetekend op de financiering voor een nieuw orgel. Het nieuwe orgel vergt een investering van circa f 1.000,-. Tot nu toe is er voor f 600,- ingetekend. Het plan is om het te klein geworden orgel te verkopen aan de hervormde gemeente in Laar. Vermoedelijk wordt hiermee het Duitse Laar bedoeld, net over de grens. Zie Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant (26-05-1847), Drentsche courant (28-05-1847), Nieuwe Rotterdamsche Courant (28-05-1847).

1848
Een collecte onder de parochianen brengt f 545,- op. (04)
Bij H.D. Lindsen, die een jaar geleden ook al een nieuwe tabernakel en zes houten kandelaars heeft geleverd, wordt voor f 2000,- een nieuw orgel gekocht. (01) Het transport naar Coevorden kost f 16,60. (04)

1850: Het orgel wordt gestemd voor f 30,-. (04)

Dispositie volgens Broekhuyzen: (05)
'Het orgel in de kerk der r.catholieke gemeente aldaar is gemaakt en in 1848 voltooid door H.D. Lindsen, orgelmaker te Utrecht. Heeft 9 stemmen, een handclavier, aangehangen pedaal twee blaasbalgen, lang 8 vt breed 4 vt.
Prestant Eng. Tin 8 vt
Octaaf 4 vt
Octaaf 2 vt
Holpijp 8 vt
Roerfluit 4 vt
Mixtuur B. 4 st
Bourdon D. 16 vt
Quint 3 vt
Mixtuur D. 5 st.
Tremulant, ventil'

In de kerkinventaris (06) wordt het omschreven als: 'Een Orgel achtvoetswerk, met aanhangend pedaal en een klavier'.

Het oude orgel zou voor f 100,- verkocht zijn aan de parochie in Laar. Dit in tegenstelling tot het eerdere plan om het te verkopen aan de hervomde gemeente van Laar. Dit is echter hoogst onzeker. Het enige bewijs dat de kerk een pijporgel heeft gehad komt uit een brief uit 1913 waarin de de pastoor, bij het verlenen van de opdracht voor een 'tot op dat moment ontbrekend orgel' (!), het verzoek doet aan orgelmaker Haupt, 'ob er die Pfeifen der alte Orgel zurücknehmen wolle.'  (07)

1855
Joseph Savenije jr. wordt gevraagd een koortje op te richten, omdat hij kan orgelspelen (01)

1858
De kerk wordt vergoot. (16)

1859
Er wordt gesproken is over het 'veranderen van het zangerskoor, het verplaatsen der kolommen onder het orgel' (08). Dit zou verband kunnen houden met het vergroten van de orgeltribune om meer plaats te bieden aan het koor. Het jaar daarvoor was de kerk al vergroot en verfraaid.

1888
Een ornament van het orgel valt naar beneden en treft een kerkgangster. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (26-06-1888).

1895
Als in de loop van de tijd er steeds meer klachten komen over het orgel, besluit men tot nieuwbouw. (01)
Het werk wordt opgedragen aan orgelmaker J. Winkels uit Boxmeer voor f 2.600,-, waarbij zijn plaatsgenoot J. Rasker voor f 410,- een orgelkas levert; dit wordt uiteindelijk f 450,-.
De bouw van het tweeklaviers instrument kost uiteindelijk f 125,- (15) meer door de toevoeging van een extra register (09).
Zie Provinciale Drentsche en Asser courant 22-10-1895, Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage 05-11-1895, Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant 22-10-1895
Het bestaande instrument wordt te koop aangeboden voor f 700,- en verkocht aan de Gereformeerde Kerk in Vroomshoop. Zie Nieuwe Veendammer courant (24-07-1895), Het nieuws van den dag: kleine courant (24-07-1895).
Het orgel uit Coevorden wordt in 1928 doorverkocht aan de Vrije Evangelische Gemeente in Apeldoorn en daar geplaatst door de firma Koch. In het huidige orgel van deze gemeente zijn nog delen uit dit orgel bewaard gebleven. (11) (12)

1914
Er wordt een nieuwe kerk gebouwd en het orgel wordt overgeplaatst.

1915
In het tijdschrift Het Orgel van april 1915 komt Coevorden voor in een lijst met herstelde orgels.

1936
Zangersdag in Coevorden. Zie Ons Noorden (19-05-1936).

1962
Het orgel moet gerestaureerd worden. De firma Gebroeders Vermeulen in Weert krijgt de opdracht. Zie bijlage. Er wordt een nieuwe orgelkas gemaakt. De tractuur wordt gewijzigd naar elektro-pneumatisch. De dispositie wordt gewijzigd en er wordt Vollebregt-pijpwerk uit een orgel uit Gorinchem toegevoegd. De speeltafel wordt elektrisch en opgesteld op het zangkoor. Er komen twee nieuwe regulateurbalgen. De kosten komen op f 30.000,-. Adviseur is dr. P.J.A.M. de Bruijn, lid van de Katholieke Orgelraad.  (01)

1963
Het orgel wordt op 22 december in gebruik genomen. Organist J. Heinrink uit Soesterberg bespeelt het orgel.
Mogelijk is het toen verplaatst vanuit een zijzolder naar de huidige locatie. (01)


Foto Reliwiki (10)

Dispositie:  

Koppelingen: Pedaal - Manuaal I; Pedaal - Manuaal II; Manuaal I - Manuaal II; Pedaal - Manuaal II 4'.
Drukknoppen: Automatische pedaalomschakeling (AP); Vrije combinatie (VC);
Vaste combinaties: Piano (P); Mezzoforte (MF); Forte (F); Tutti (T); Oplosser voor 2 t/m 6; Tongwerkafsteller (TA).


Foto Reliwiki (10)

1980
Tijdens de restauratie van de kerk is het orgel niet goed beschermd. Door de inwerking van stof en puin wordt het onbespeelbaar. Er wordt tijdelijk gebruikgemaakt van een luidsprekerorgel voorin de kerk (01)

1984
Er wordt f 25.000,- bijeengebracht voor de restauratie van het orgel. (01)

1986
De firma Kaat en Tijhuis uit Kampen voeren groot onderhoud uit. Er vinden geen veranderingen plaats.
De ingebruikname vindt plaats op 25 april door de organist van de Hervormde kerk, Henk Plasman. De kerkkoren van beide kerken werken mee. Uitgevoerd worden het Magnificat van Hendrik Andriessen, delen uit de Missa Brevis van Mozart en psalm 100 voor dubbelkoor van Heinrich Schütz. (01)
Zie Kerk en Muziek (1987-02).

Noten:

1. Boek J.G.M. Stroeve & R.M. Veldhuizen, De kerk van Willibrord tot Willibrordkerk, Restauratiecommissie, 1983 179-180
2. Archief Utrecht: 16 Aartspriesters Hollandse zending, 2187 Ingekomen en minuten van uitgegane brieven, 1819-1837, d.d. 26-3-1819.
3. A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, VI, 1845, 529.
4. Archief Utrecht: 16 Aartspriesters Hollandse zending, 2168-2169 Financiële jaarverslagen, ingestuurd door de kerkbesturen van de staties van het distrikt Salland-Drente, met voordracht voor nieuw te benoemen kerkmeesters, 1837-1853, 1848.
5. G.H. Broekhuyzen Sr., Orgelbeschrijvingen, Amsterdam 1986, 200 (C 14).
6. Groninger Archieven, Archief Bisdom Groningen, inventarisnummer 31.1, Coevorden, 1856.
7. Boek:W. Schlepphorst, Der Orgelbau im westlichen Niedersachsen, Kassel 1975, 275.
8. Drents Archief, 0429 Heilige Willibrordus-Parochie te Coevorden, 18 Notulen 1855-1893 d.d. 8 januari 1859.
9. Drents Archief, 0429 Heilige Willibrordus-Parochie te Coevorden, 19, notulen kerkbestuur 1893 - 1923, d.d. 12 februari en 1 november 1895, 15 maart 1896.
10. www: https://reliwiki.nl/index.php/Coevorden,_Wilhelminasingel_2_-_Willibrordus (27-08-2024)
11. E-mail: Cor Alberts 29-10-2017. Hij wees mij op het boek: Overzicht van de geschiedenis van de Gereformeerde kerk te Vroomshoop medegedeeld aan de gemeente bij de herdenking van het vijf-en-zeventig-jarig bestaan op 7, april 1939. (blz. 15) Ook zocht hij uit naar wie het orgel in 1928 is doorverkocht.
12. www: http://www.orgbase.nl/  nr.: 1002197 (17-08-2024)
13. Boek: A.J. Oostkamp, Aardrijkskundig schoolboek van de provincie Drenthe, H.D. van der Scheer, Koevorden, 1822 blz 37
14. Tijdschrift: Victor Timmer, Rooms-katholiek orgelbezit in Groningen en Drenthe in het midden van de 19de eeuw (I), Het Orgel , 2002-01
15.  E-mail: W, Goossens 30-09-2025. Hij wees mij er op dat het bedrag 125 gulden is en niet 425 gulden.
16. www: https://www.geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/coevorden (16-09-2026)

Fotoreportage-01 orgel door A.A. Lukassen uit december 2006
Fotoreportage-02 orgel door A.A. Lukassen uit december 2006

Bijlage

Weert, 6 juni 1962. de orgelbouwers, Gebrs Vermeulen-Kerkorgelbouwers NV, Weert.

Orgelplan R. K. kerk te Coevorden.

Nieuwe dispositie

 
 
Koppelingen.
19. Pedaal - Manuaal I
20. Pedaal - Manuaal II
21. Manuaal I - Manuaal II
22. Pedaal - Manuaal II 4’
Drukknoppen.
1. Automatische pedaalomschakeling
2. Een vrije combinatie
3. t/m 6. Vier vaste combinaties f MF. f Tutti
7. Oplossers voor de nrs. 2 t/m 6
8. Tongwerkafsteller

Omschrijving.

art. 1
Het orgel hetwelk in 1880 door de fa. Rütter, volgens het mechanisch systeem werd gebouwd met 13 registers, verdeeld over 2 klavieren en een aangehangen pedaal, is zeer ongunstig opgesteld, waardoor zeer weinig geluid in de kerk komt. Gewenst zou het dan ook zijn het orgel over te brengen naar het open deel van het zangkoor. Om het orgel omhoog te brengen is het nodig dat het volgens het elektro-pneumatisch systeem wordt omgebouwd. Alle onderdelen hiervoor worden nader in de omschrijving genoemd. De eventueel niet meer te benutten delen van het orgel vervallen aan de orgelbouwers.

art. 2.
De speeltafel wordt nieuw en gemaakt naar het rein elektrisch systeem, met het koppel-apparaat in de speeltafel. Alle contacten worden van zilver, de draden van elektrolytisch koper. De speeltafelkast, het pedaalklavier en de organistenbank worden van massief eikenhout vervaardigd. De platte toetsen der handklavieren worden met ivoor belegd terwijl de semitoetsen zwart gepolitoerd worden. De inrichting en afmeting van de speeltafel is volgens de meest gebruikelijke manier. De speeltafel wordt vrij op het zangkoor opgesteld.

art. 3.
De windladen worden van mahoniehouten raamwerk, evenals de boven- en onderstukken, terwijl de relais voorzien worden van zwakstroom wipmagneten welke inductievrij zijn gewikkeld en tegen roest van een duurzame cadmiumlaag zijn voorzien. De membranen worden van prima bruin spaltleder gemaakt. De onderstukken worden geschroefd.

art. 4.
De pijpen zijn van de samenstelling zoals bij de dispositie staat vermeld. Er waren enige registers méér geplaatst als op het bestaande orgel, andere registers worden door nieuwe vervangen, dit om ook modernere orgelliteratuur te kunnen spelen. Thans wint het orgel aanmerkelijk aan karakter en speelmogelijkheid. De bestaande pijpen welke wederom worden benut, worden gereinigd, opgevormden uitgedeukt, overgeïntoneerd en met de nieuwe pijpen zuiver afgestemd. Aan een vlugge en duidelijke aanspraak wordt de grootste zorg besteed.

art. 5.
De bestaande orgelventilator wordt wederom benut. Om echter een regelmatiger windverdeling te krijgen worden er 2 nieuwe regulateurbalgen aangebracht welke, zo mogelijk, in de orgelkast worden geplaatst.

art. 6.
De orgelkast wordt nieuw en van massief eikenhout vervaardigd. Deze wordt zo opgesteld dat de onderkant ongeveer 2, 25 meter van de vloer van het zangkoor komt, zodat praktisch het gehele zangkoor vrij komt voor de zangers. De bestaande frontpijpen worden wederom benut en er zal een schets worden gemaakt hoe of de opstelling zal worden.

art. 7.
De kabels voor verbinding van de speeltafel met het orgel zullen speciale orgelkabels zijn welke door de orgelbouwers worden aangesloten. Voor het opwekken van de gelijkstroom voor de elektrische tractuur van het orgel wordt een metaalgelijkrichter medegeleverd van het fabrikaat Westinghouse. De kosten voor aanleg, levering en eventuele wijziging van de wterkstroomleidingen en automatische schakelaars, alsmede de aansluiting van de ventilator en de gelijkrichter op het lichtnet blijft voor rekening van het kerkbestuur en kan door een elektricien, aan te wijzen door dit bestuur, worden bewerkt.

art. 8.
Het inwendige van het bestaande orgel wordt door de orgelbouwers deskundig gedemonteerd en voor nadere bewerking naar de ateliers der orgelbouwers vervoerd.

Weert, 6 juni 1962. de orgelbouwers,
Gebrs Vermeulen-Kerkorgelbouwers NV, Weert.

Ansichtkaart van de nieuwe kerk uit 1914.