Eelde Gereformeerde kerk

In 1961 wordt via orgelmaker Mense Ruiter een gebruikt orgel gekocht voor de in 1959 gebouwde kerk. Dit instrument is oorspronkelijk in 1883 gebouwd door de orgelmakers Van Oeckelen voor de Gereformeerde Kerk in Delfzijl. Mense Ruiter plaatst het orgel in een nieuwe, uiterst simpele orgelkas. In 1976 wordt het orgel door amateurs verbouwd en voorzien van een elektronisch pedaal. Daarna voert Mense Ruiter enkele malen groot onderhoud uit om het instrument gaande te houden. In 2004 wordt de kerk gesloten en wordt het orgel verkocht aan de Gereformeerd Vrijgemaakte Kerk in Middelstum.

Kerk
De gemeente wordt gesticht rond 1911 met een evangelisatiegebouwtje aan de Duinstraat 20.
Over een orgel in dit evangelisatiegebouw is niets bekend.

Op 1 juli 1957  wordt de evangelisatiepost omgezet in een zelfstandige Gereformeerde Kerk en in 1959 wordt een kerk gebouwd aan de Hoofdweg. (06)

Orgel
Voorgeschiedenis te Delfzijl

1883
De gebroeders Van Oeckelen bouwen een nieuw orgel voor de Gereformeerde Kerk in Delfzijl.
Waarschijnlijk reageren de orgelmakers op een advertentie in de De standaard van 18 januari.
De ingebruikname is op 13 mei. Zie De Bazuin (18-05-1883).

Dispositie: Bourdon 16' B/D (c^{0 /}cis⁰), Prestant 8', Holpijp 8', Viola da Gamba 8', Octaaf 4', Fluit 4', Nachthoorn 2', Trompet 8'.



Situatie te Delfzijl. Ansichtkaart uit de collectie van Dirco Oskam. Overgenomen van www.orgbase.nl. Klik op de afbeelding voor een vergroting.

1954
De orgelmaker Verweijs uit Amsterdam bouwt een nieuw orgel voor Delfzijl (01).
Het oude orgel wordt inclusief de orgelkas verplaatst naar de Gereformeerde Goede Herderkerk te Groningen, waar het tijdelijk dienst doet.

Situatie te Groningen. Beeldbank Drents Archief. nr. MZ10901000205.

1959
In Eelde wordt een nieuwe Gereformeerde Kerk gebouwd. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-11-1959).

1960/1961
Mense Ruiter bouwt voor de Goede Herderkerk in Groningen een nieuw instrument.
Op 3 maart biedt Mense Ruiter het orgel uit Delfzijl te koop aan. Het orgel is zeer solide gebouwd en voordelig in prijs. Het is voor een derde deel nieuw. De garantie is dezelfde als bij een nieuw orgel.
Het is geen bezwaar als u de orgelkas zelf laat maken. De kosten voor de orgelkas zijn dan f 300,- voor het maken van tekeningen, besprekingen en eventueel toezicht op de fabriek. Er ontstaat zo een kostenreductie van f 1.500,-.
Bijgesloten is een beschrijving van het orgel en de leveringsvoorwaarden.
Voorgestelde dispositie:
Manuaal: Prestant 8', Bourdon 16', Holpijp 8', Viola 8', Octaaf 4', Fluit 4', Woudfluit 2', Mixtuur
Pedaal: Bourdon 16', Bourdon 8'
Het orgel krijgt een nieuwe orgelkas van naaldhout en meubelplaat van minstens 15 mm dikte.
Nieuw zijn de Mixtuur, de windmachine, de blaasbalg en een elektrische lade voor het pedaal.
Het orgel kan worden geleverd in oktober. De prijs is f 12.500,- (07)

De oorspronkelijke dispositie in Delfzijl luidt als volgt:

Manuaal
1. Prestant	8’
2. Bourdon	B/D 16’
3. Holpijp	8’
4. Viola	8’
5. Octaaf	4’
6. Fluit	4’
7. Woudfluit	2’
8. Trompet	8’

Aangehangen pedaal.

Op 8 maart schrijft Ruiter dat de vervangingswaarde van het orgel ongeveer f 22.500,- bedraagt. Als de beslissing langer wordt uitgesteld dan vervalt het aanbod van f 12.500,-. Als een deskundige van de Gereformeerde Organisten Vereniging wordt ingeschakeld zullen de kosten met f 600,- toenemen. Ook zal er hierdoor tijdverlies optreden. Het niet plaatsen van de Mixtuur geeft een besparing van f 1050,-.
Blijkbaar gaat Eelde akkoord met de voorwaarden van Mense Ruiter, want op 25 maart brengt Ruiter de eerste termijn van f 6.000,- in rekening.
Op 29 oktober wordt aan Ruiter gemeld dat de kerk op 7 november schoon wordt opgeleverd. De verwarming heeft dan al een tijd aangestaan. Wanneer kan worden begonnen met het opstellen van het orgel? (07)

Dispositie na plaatsing:

Manuaal			Pedaal	elektrische transmissie
1. Prestant	8’		9. Bourdon	16’
2. Bourdon	b/d 16’	Deling tussen c en cis	10. Bourdon	8’
3. Holpijp	8’
4. Viola di Gamba	8’	C t/m G gecombineerd met Holpijp 8’, enge mensuur
5. Octaaf	4’
6. Fluit	4’	C t/m Fis gedekt.
7. Woudfluit	2’
8. Mixtuur	3-4 sterk

Koppeling: Pedaal - Manuaal
Samenstelling van de Mixtuur 3-4 sterk:

C:				1 1/3	1	2/3
c:		2		1 1/3	1	2/3
c1:	2 2/3	2		1 1/3	1
c3:	2 2/3	2	2	1 1/3

1962
Op 14 augustus beantwoordt Ruiter een vraag omtrent het onderhoud. Een generale stemming per jaar is voldoende. Een stemming kost f 68,-. Groot onderhoud en schoonmaak zouden kunnen worden gefinancierd uit een orgelfonds. (07)


1976
Het orgel wordt door gemeenteleden vergroot. De Fluit 4’ wordt door J. Kroeze uit Eelde veranderd in een Koppelfluit 4’ (f'' - f''' cilindrisch).
J. Bandringa uit Eelde voegt op een kantsleep een Quint 2 2/3’ discant en een Terts 1 3/5 discant toe. De Octaaf wordt gewijzigd in een Nachthoorn 2' of misschien vervangen.
Het pedaal wordt elektronisch uitgebreid volgens het systeem van Dr. Böhm te Minden (Duitsland).
Daarna wordt het orgel geherintoneerd door Arie Bouman die in Eelde woont en daar organist is.
De oorspronkelijk magazijnbalg verdwijnt voor een nieuwe windvoorziening. Ook de kanalisering wordt gewijzigd.
Windladen en mechaniek worden niet aangepast.
Vermoedelijk wordt het orgel vanaf het balkon overgeplaatst naar een plek voorin de kerk. (02)
Dispositie:

Manuaal	C - f3	Pedaal	C - d1	Elektronisch Pedaal
1. Bourdon	16’ b/d	1. Gedekt Bas	16’	1. Principaal	32’
2. Prestant	8’	2. Bourdon	8’	2. Subbas	32’
3. Holpijp	8’			3. Prestant	16’
4. Viola di Gamba	8’			4. Octaaf Bas	8’
5. Octaaf	4’			5. Salicet	4’
6. Koppelfluit	4’			6. Piffaro	2’+ 1/2’
7. Quint	2 2/3’ disc.			7. Bastuba	32’
8. Nachthoorn	2’			8. Bazuin	16’
9. Terts	1 3/5’ disc.			9. Trompet	8’
10. Mixtuur	3-4 sterk			10. Hobo	4’

Nevenregisters:
Elektrische tremulant (Laukhuff)
Stemknop elektronisch pedaal (04)


Het orgel op de begane grond Beeldbank Drents Archief nr. MZ109010002


Foto van onbekende herkomst

1980
Op 29 mei schrijft Ruiter aan de Commissie van Beheer. Het orgel is in het bijzijn van organist Bouman vorige week onderzocht.
- De voering van het pedaalklavier is hard en uitgesleten. Het vilt moet worden vervangen.
- De windmotor geeft te veel geraas. De installatie van een nieuwe dubbelwandige dempkist lost dit probleem op.
- De registertrekkers van de Nasard en de Terts moeten van een geleider worden voorzien.
- De hangers moeten worden hersteld.
De kosten worden geschat op f 1.500,-. De werkzaamheden kunnen in oktober worden uitgevoerd.
Op 10 juli schrijft Mr. Arie Bouman dat de Commissie van Beheer toestemming heeft gegeven om de werkzaamheden uit de offerte van 29 mei uit te voeren. Ook kan Ruiter het jaarlijks onderhoud gaan uitvoeren. (04)

1981
Op 25 september schrijft orgelmakerij Mense Ruiter aan het college van organisten dat de windlade en het pijpwerk in slechte staat zijn en dat stemmen nauwelijks zin heeft. Het pijpwerk is zeer ondeskundig behandeld.
Op 3 oktober schrijft Bouman aan Ruiter dat al bekend is dat de schuimrubberringen onder de slepen niet goed functioneren. Ook de balg is bij de plaatsing in 1960 te krap bemeten.
In 1976 is bij eigen werkzaamheden overwogen deze ringen te vervangen, maar daarvan is afgezien, omdat het orgel dan moest worden gedemonteerd.
Kan het orgel misschien in het najaar worden gestemd?
Op 30 november schrijft Bouman dat hij verslag heeft uitgebracht aan de Commissie van Beheer over het vervangen van de schuimrubberringen uit 1960. De commissie is positief over de aanbieding van Ruiter om op gunstige voorwaarden deze werkzaamheden uit te voeren. Men verwacht dat het probleem alleen maar groter wordt. Is het mogelijk een offerte uit te brengen? (04)

1982
Op 5 januari schrijft Mense Ruiter naar aanleiding van een bezoek in oktober 1980. Er lekt veel wind weg tussen de slepen van de windlade. Hierdoor wordt het stemmen bemoeilijkt. Dit wordt veroorzaakt door de schuimrubberringen die 21 jaar geleden door onze orgelmakerij zijn aangebracht. Hoewel de garantietermijn verstreken is, wil Ruiter de ringen tegen een gunstige prijs vervangen door geweven viltringen. Het werk kan worden uitgevoerd in maart/april.
Op 19 april wordt een contract gesloten voor de uit te voeren werkzaamheden.
Op 22 april bevestigt Mense Ruiter dat ze de werkzaamheden uit de offerte van 5 januari 1982 zullen uitvoeren in juni/juli.
Op 13 juli constateert Mense Ruiter tijdens de uitvoering van de werkzaamheden dat er wijzigingen zijn aangebracht door de organisten:
- Uitbreiding met 2 registers op kantslepen: Quint 2 2/3' discant en Terts 1 3/5' discant. De plaats tegen de achterwand is ongunstig voor het stemmen. Het gebruikte pijpwerk is vrij slecht.
- De Open Fluit is gewijzigd in een Koppelfluit. Hiervoor zijn segmenten uit de pijpen gesneden en daarna conisch dichtgedrukt en weer vast gesoldeerd. Het soldeerwerk is zeer slordig en er is zoutzuur bij gebruikt, wat zeer slecht is voor orgelpijpen.
- De intonatie is 'gecorrigeerd'. Bij de Gamba zijn de opsnedes verhoogd. Volgens de organist is dit gebeurd naar voorbeeld van Van Oeckelen-orgels. (04)

1983
Op 10 maart schrijft Bouman dat de klank van het orgel door de werkzaamheden in 1982 sterk is verbeterd. Volgens de organisten zijn er echter nog een paar problemen. Kunnen deze worden verholpen? (04)

1984
Op 12 september schrijft Mr. Arie Bouman dat volgens afspraak het orgel vandaag zou worden gestemd en dat hij het werk om half drie zou keuren. De stemmer (Sicco Steendam) blijkt echter al weg te zijn. Vervolgens worden een aantal gebreken in de stemming opgesomd. Negentien pijpen zijn met de hand dicht geknepen. Wanneer kan het orgel goed worden gestemd? (04)

1985
Op 7 oktober stuurt Mense Ruiter een offerte voor het maken van een pedaalkoppel via een zogenaamd 'blind klavier'. De kosten zijn f 2.400,-. (04)

1986
Op 4 februari schrijft Bouman dat de Commissie van Beheer het aanbrengen van een pedaalkoppel heeft goedgekeurd. De werking van het elektronisch pedaal dient intact te blijven.
Op 7 februari bevestigt orgelmakerij Mense Ruiter de opdracht voor het maken van een pedaalkoppel. (04)

1987
Op 6 november schrijft Bouman dat het orgel gestemd zou worden in de herfst bij een temperatuur van ongeveer 15 graden. Kan er contact met hem worden opgenomen wanneer de stemmer komt? Ook werken er twee contacten van het elektronisch pedaal niet goed.
Op 4 december schrijft Bouman dat is afgesproken dat hij om 14:00 uur de stemming zou controleren. Toen hij daar aankwam, was de stemmer al vertrokken zonder te waarschuwen. Het werk is echter niet voltooid. Dit is bijzonder vervelend. Hij levert een lijst met stemproblemen die nog opgelost moeten worden. (04)

1990
Op 28 december schrijft Mense Ruiter aan de commissie van beheer dat tijdens de stembeurt van 22 oktober bleek dat er een gat in de c van de frontprestant zat. Waarschijnlijk heeft iemand er een spijker doorgeslagen bij het aanbrengen van de kerstversiering. De reparatie wordt geschat op f 500,- (04)

1993
Op 12 februari vraagt het college van organisten advies van Mense Ruiter omtrent de intonatie van het orgel en de locatie. De Fluit 2' is te dik en de Mixtuur is te scherp en mengt niet. Ook willen ze het orgel op dezelfde locatie omhoog brengen, zodat het geluid over de mensen heen gaat. Het pijpwerk wordt dan onbereikbaar voor de kerkgangers. Mensen zitten nu vaak aan de pijpen waardoor er deuken ontstaan. Kan een rapport worden gemaakt van de huidige staat en mogelijke verbeteringen?
Op 12 maart maakt Mense Ruiter een rapport.
Het pijpwerk stamt grotendeels uit 1882. De Mixtuur, Quint en Terts zijn nieuw.
De Bourdon 16' is in 1960 op een elektrische hulplade geplaatst, waardoor hij nu zowel op het manuaal als het pedaal bespeelbaar is. De Bourdon 8' is een transmissie. Later is een elektronisch pedaalwerk toegevoegd.
Het klankbeeld is inmiddels ver verwijderd geraakt van het origineel door diverse intonatie-ingrepen. Vooral de nieuwe registers Quint en Terts passen niet in het klankbeeld.
De oorspronkelijke Trompet 8' staat nu in het Van Oeckelen-orgel van Middelstum.
Het elektronische pedaal past totaal niet qua klankbeeld en proportie. Van de oorspronkelijke orgelkas rest alleen nog het knieschot en de lessenaar. De frontpijpen zijn origineel.
De windlade is origineel maar door uitdroging lek. De register- en speelmechaniek zijn in redelijke staat.
De oorspronkelijke magazijnbalg is niet meer aanwezig. Er is nu een kleine zwemmerbalg in de onderkas.
Het manuaalklavier is in goede staat. Het pedaalklavier heeft versleten invoeringen.
Voorgesteld wordt om zoveel mogelijk terug te keren naar de oorspronkelijke situatie van 1882. Vrijwel alle originele delen zijn nog aanwezig.
Er is nog een foto van de oorspronkelijke orgelkas beschikbaar. Reconstructie hiervan op het balkon levert qua hoogte problemen op omdat er maar 1,90 meter beschikbaar is. In een orgelkas met meer diepte is ook weer ruimte voor een magazijnbalg.
Als het oude klankbeeld wordt hersteld kan een Cornet worden bijgeplaatst. De elektrische lade functioneert goed en de Bourdon 16' kan zowel op het manuaal als het pedaal worden gebruikt.
Restauratie en reconstructie worden geschat op f 102.000,-. (04)

1996
Op 9 april schrijft Mense Ruiter dat de werkzaamheden uit de offerte van april 1993 in fases kunnen worden uitgevoerd. Hierdoor zullen de kosten echter wel hoger worden omdat sommige werkzaamheden dan dubbel moeten worden uitgevoerd.
Fase 1: Restauratie van windlade en houten pijpwerk.
Fase 2: Herstel van de mechanieken, orgelkas en vervanging van de balg.
Fase 3: Herstel van het pijpwerk en klankherstel. (04)

1997
Jan Jongepier schrijft een rapport over de huidige toestand van het orgel.
Op basis van dit rapport worden in november een offerte gevraagd van enkele orgelmakers. (04)
Op 4 december stuurt Reil een offerte op basis van een bezoek op dezelfde dag. (05)

1998
Herintonatie door orgelmaker Sicco Steendam. (08)

2000
Op 29 februari informeert orgelmakerij Reil naar de stand van zaken rond hun offerte van 4 december 1997.
Op 2 maart krijgt Reil een brief dat de restauratie in 1998 is uitgevoerd. Opgemerkt wordt dat er al eerder een brief zou zijn verstuurd. (05)

2004
De kerk wordt afgestoten wegens het PKN-proces. Er wordt nu gekerkt in de dorpskerk van Eelde. (03)

2005
Het orgel wordt verkocht aan de Gereformeerd Vrijgemaakte Kerk in Middelstum.
Het wordt op 18 november officieel in gebruik genomen. Mense Ruiter heeft de windlade van het orgel gerestaureerd, het pijpwerk hersteld en de intonatie gecontroleerd. Ook de dispositie is gewijzigd. De elektronische componenten zijn niet hergebruikt. (04)
Over de verplaatsing van het orgel naar Middelstum is door Sietze de Vries een artikel voor het blad Eredienst (2006-02) van de VGK (Vereniging van Gereformeerde Kerkorganisten) geschreven.


Situatie te Middelstum - Foto: Ed Smith https://www.orgelsite.nl/middelstum-gereformeerde-kerk-vrijgemaakt/ (12-03-2026)

Dispositie in Middelstum:

Manuaal
Bourdon b/d 16'	Gehalveerd tussen c en cis
Prestant 8'
Holpijp 8'
Viola da Gamba 8'	C t/m G gecombineerd met Holpijp 8, enge mensuur
Octaaf 4'
Fluit 4'	C t/m Fis gedekt
Nachthoorn 2'
Mixtuur 3 sterk
Pedaal	(transmissie manuaal)
Bourdon 16
Bourdon 8

Koppeling: Pedaal - Manuaal (08)

Bronvermelding:

1. Het Orgelblad, 1962, blz 95.
2. Gesprek van W.D. van der Kleij met mr. A. Bouman.
3. E-Mail van Jaap Brouwer d.d. 14-01-2005.
4. Archief Mense Ruiter.
5. Archief Reil.
6. www: https://gereformeerdekerken.info/2018/01/27/van-evangelisatiepost-naar-gereformeerde-kerk-paterswolde/. (2023-03-05)
7. Mense Ruiter oude archief.
8. Tijdschrift: Eredienst 2006-02, Sietze De Vries, Twee noordelijke nieuwkomers (1).