Eelde Rooms-Katholieke kerk

In 1968 krijgt de kerk een Valckx & Van Kouteren-orgel uit 1929 van het Rooms-katholieke ziekenhuis in Groningen ten geschenke. In 1990 volgt een restauratie door orgelmaker Mense Ruiter met Jan Jongepier als adviseur. In 2009 wordt de kerk gesloten en komt het orgel terecht in de opslag van orgelmaker Sicco Steendam in Roodeschool.

1968
Jos Vermeulen verhuist het Valckx & Van Kouteren-orgel uit 1929 van het Rooms-katholieke ziekenhuis aan de Verlengde Hereweg in Groningen naar Eelde. (04) (01)
De Stichting Interkerkelijke Orgelvorming Nederland (SION) vermeldt bij Groningen/Ziekenhuis: 1930, Valckx & van Kouteren, 10/II/P. (01)
Jos Vermeulen levert een nieuw orgel voor de kapel van het ziekenhuis (08), maar biedt te weinig voor de inruil van het bestaande orgel. Het bestuur besluit dan het orgel aan de Rooms-katholieke Kerk in Eelde te schenken.
Dispositie in Groningen (volgens onderstaande notitie van Mense Ruiter)
Manuaal I: Prestant 8', Bourdon 8', Roerfluit 4'
Manuaal II in zwelkast: Holpijp 8', Gamba 8', Vox Celeste 8', Dolce 8', Fluit Dolce 4', Hobo 8'
Pedaal: Subbas 16'
Diverse vaste en vrije combinaties, registerzweller, P-I, P-II, II-I, II-I-16, II-II-16, Subbas vrij, AP/6 (Automatisch Pedaal), Vrij A-P. Transpositeur

(06)

Foto van het orgel in Eelde www.kerkeninbeeld.nl

1982
Jan Jongepier schrijft in mei een rapport over het orgel. Bij de plaatsing in Eelde is het orgel gewijzigd. Op het ondermanuaal is de Bourdon 8' vervangen door een Octaaf 2'. Op het bovenmanuaal dateert de Nasard 2 2/3' van later tijd. Vermoedelijk heeft op die plek een 8- of 4-voets register gestaan. Het werk van Valckx & Van Kouteren behoort echter tot het beste van wat in die tijd wordt gemaakt.
De orgelkas is van eikenhout, met een zinken pijpenfront. De eiken speeltafel is opgesteld voor het orgel met zicht op het altaar.
Huidige dispositie:
Manuaal I: Prestant 8', Roerfluit 4', Octaaf 2'
Manuaal II: Viola da Gamba 8', Holpijp 8', Vox Colestis 8', Nasard 2 2/3', Zachte fluit 4', Hobo 8'
Pedaal: Subbas 16'
Het orgel is afkomstig uit de kapel van een zusterklooster. In een parochiekerk worden andere eisen aan een orgel gesteld, omdat daar ook de volkszang moet worden begeleid. Hiervoor is het orgel te zacht.
De wijzigingen uit 1968 hadden tot doel dit te verbeteren, maar dit heeft weinig opgeleverd. De klank is weinig genuanceerd vanwege de industriële productie.
De mechaniek is onbetrouwbaar geworden en de Prestant 8' is buiten gebruik vanwege de technische bediening van de frontpijpen. De stemming is niet goed. De hobo is zo onegaal dat hij niet te gebruiken is.
Door de verwijdering van de Bourdon 8' kan de Hobo niet meer solistisch worden gebruikt.
Oplossingen:
1. Alleen technisch herstel door een orgelmaker die ervaring heeft met pneumatische orgels
2. Technisch herstel en op manuaal I de registers Prestant 8', Bourdon 8' en Octaaf 4' plaatsen
3. Het orgel zoveel mogelijk verbeteren: de orgelkas handhaven; de zwelkast completeren; nieuwe klavieren en nieuwe registerwippen boven Manuaal II; een windvoorziening met de bestaande balg; nieuwe sleepladen, waarbij de windlade voor manuaal I cancellen krijgt voor een transmissie naar het pedaal; nieuwe mechanische tractuur.
Voorgestelde dispositie:
Manuaal I: Prestant 8' (nieuw/oud), Bourdon 16' oud, Flûte Harmonique 8' (nieuw), Prestant 4' (nieuw), Mixtuur I-II-III (nieuw)
Manuaal II: Bourdon 8' (oud), Gamba 8' (oud), Voix Celeste 8' (oud), Fluit douce 4' (oud/nieuw), Octavin 2' (nieuw), Trompet 8' (reserveren), Hobo 8' (oud)
Pedaal: Subbas 16' transmissie
4. Bestaand orgel van elders
5. Geheel nieuw orgel

Op 12 juni vraagt orgeladviseur Jan Jongepier orgelmakerij Mense Ruiter om een offerte te maken voor technisch herstel.
Op 13 juli schrijft Ruiter dat ze het orgel op 30 juni hebben bezocht en het volgende hebben geconstateerd:
- Het pneumatisch systeem functioneert goed
- Op meerdere plaatsen windlekkage
- De intonatie kan worden verbeterd en een aantal beschadigingen dienen te worden hersteld
- De Hobo is qua intonatie onbruikbaar
- Aanbrengen van een eiken klankkast in de zwelkast.
De kosten van het herstel worden geschat op f 10.500,-. De werkzaamheden kunnen in het voorjaar van 1983 worden uitgevoerd.
Op 8 september meldt de parochie dat zij niet ingaat op de offerte.

1987
Op 9 november brengt orgelmakerij Mense Ruiter een offerte uit voor herstelwerkzaamheden op basis van een bezoek op 5 november:
- Vervangen van de membranen
- Verbeteren van de intonatie van de later geplaatste Octaaf 2' en de Nasard 2 2/3'
- Uitvoeren van een generale stemming
- Herstel van de nuttige speelhulpen en afsluiten van de andere speelhulpen
- Panelen aanbrengen tegen de achter- en zijwand van de zwelkast, ter verbetering van de klank.
Een andere mogelijkheid is de aankoop van een Engels orgel uit voorraad van de orgelmaker.

1989
Op 3 november levert orgelmakerij Mense Ruiter een offerte voor de volgende werkzaamheden:
- Vervangen van 800 poreus geworden membranen
- Intonatieverbetering van de Octaaf 2' en de Nasard 2 2/3'
- Generale stemming
- Speelhulpen weer in functie brengen.
Op 30 november gaat Ton van Eck akkoord met de offerte van orgelmakerij Mense Ruiter.

1990
In januari wordt het contract met orgelmakerij Mense Ruiter gesloten voor f 10.546,50. Oplevering is 4 maanden na de ondertekening van het contract. De werkzaamheden worden uitgevoerd volgens de offerte van 3 november 1989. Er wordt 10 jaar garantie gegeven.
Op 1 februari retourneert orgelmakerij Mense Ruiter het getekende contract. Afgesproken is om de membranen door gemeenteleden te laten vervangen.
Dit bespaart f 2.200,-. Indien er begeleiding nodig is, zullen uurkosten in rekening worden gebracht.
Op 28 mei wordt de laatste termijn in rekening gebracht. Het is noodzakelijk de speeltafel goed te ventileren en te verwarmen, vanwege de ontstane schimmelvorming.
Ventilatie is mogelijk door sleuven aan te brengen in de speeltafel. Ook levert de firma Steenhuis een pianoverwarming.

2002
Op 11 juli schrijft Mense Ruiter dat het orgel op 4 juli is onderzocht vanwege een aantal storingen.
Een tweetal registers van Manuaal II zwijgt en ook de Subbas 16' weigert dienst. De combinatieknoppen werken maar gedeeltelijk.

2003
Op 14 juli stuurt Mense Ruiter een rekening voor onderhoud en werkzaamheden aan de Hobo 8'.

2005
Op 20 mei stelt Mense Ruiter voor de koppelmembranen in de speeltafel te vervangen.
Op 22 mei doet Laukhuff een offerte voor het leveren van de membranen.

2006
Op 14 augustus dringt de kerk per fax aan op spoed bij het uitbrengen van een offerte. Op 23 juni is het orgel al bezocht. De kerk heeft een donatie gekregen en wil geen modderfiguur slaan bij de donateur.
Op 17 oktober maakt orgelmakerij Mense Ruiter een prioriteitenlijst voor het onderhoud van het orgel:
1. Windladen, mechaniek, windvoorziening, orgelkas
2. Pijpwerk
3. Stelpost: Bourdon 8', Octaaf 4', jalouziewand (07)


Foto: Wim Boer (02) (2007)

2009
De kerk is inmiddels aan de eredienst onttrokken. Voor het orgel is nog geen definitieve bestemming gevonden. (03)

2013
Het orgel is aangekocht door Sicco Steendam en opgeslagen. (Sicco Steendam augustus 2013) (06)

Bronvermelding:

1. E-mail Jaap Brouwer van 29-12-2002
2. De foto's op deze pagina zijn door Wim Boer uit Hooghalen gemaakt. E-mail van 11-9-2007
3. Internet: www.kerkbalans.nl document kerkbalans 2009 pagina 9. Bericht inmiddels verwijderd. (19-06-2026)
4. www Werklijst van Valckx en van Kouteren: https://kerkorgel.startpagina.nl/forum/topic/929278/studie-valckx-amp-van-kouteren/ (02-09-2024)
5. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Paterswolde,_Nieuwe_Akkers_18_-_O.L._Vrouw_ten_Hemelopneming
6. Archief Jaap Brouwer, Winsum en mondelinge informatie van de heer Hobert, oud-hoofd technische dienst van RKZ op 11-01-1995
7. Archief Mense Ruiter
8. www: http://www.orgbase.nl/ (02-09-2024)