Gieten Hervormde Kerk

In 1894 bouwt L. van Dam en Zn. uit Leeuwarden een nieuw orgel. De kerk kiest voor het meest bewerkelijke ontwerp. Tijdens de ingebruikname bespeelt orgelmaker Pieter van Dam het orgel. In 1929 wordt de orgelkas bij een kerkrestauratie geschilderd in een eikenhouten kleur. Vermoedelijk is dit in de jaren '60 weer ongedaan is gemaakt. In de periode 1974 tot 1975 restaureert orgelmaker Reil het instrument. Hierbij vervangt hij de Violon 8' door een Quint 3' en plaatst hij een nieuwe Trompet 8'. In 2003 vindt er groot onderhoud plaats.

Informatie over de kerk

Geluidsopnamen Geert Jan Pottjewijd d.d. 27 juni 2022
 - J.S. Bach (1685-1750): Fuga in G BWV 576 Registratie: Prestant 8', Octaaf 4', Quint 3', Octaaf 2'
 - Leopold Mozart: Für den Weinmonat: Menueto uit "Der Morgen und der Abend"
 - Louis James Alfred Lefébure-Wély (1817-1870) Andante nr. 7 uit Meditaciones Religiosas
 - Louis James Alfred Lefébure-Wély (1817-1870) Andante nr. 5 uit Meditaciones Religiosas


1892
In krantenberichten is de voortgang van het proces goed te volgen. De kerkenraad vraagt in februari aan de kerkvoogdij toestemming om een orgel aan te schaffen. Hier wordt eerst afwijzend op gereageerd. Zie Nieuwe Veendammer courant (08-02-1892), (19-02-1892),
In de kerkenraadsvergaderingen van 20 juli en 30 september wordt overlegd wat de mogelijkheden zijn om toch een orgel aan te schaffen.

1893
In april gaat de kerkvoogdij toch akkoord en wordt een commissie benoemd..Op 27 juni meldt de krant dat de opdracht is gegund aan L. van Dam uit Leeuwarden. Zie Nieuwe Veendammer courant (12-04-1893), (27-06-1893).
Het bestekvan het orgel dateert van 2 augustus.van het orgel dateert van 2 augustus.

Dispositie uit het bestek

In het brievenboekkvan de kerkvoogdij is het contract in augustus onder nr. 413 in zijn geheel overgeschreven. De kerkvoogdij heeft nog de toestemming nodig van het College voor Toezicht van de Hervormde Kerk in Drenthe..
De kerkvoogden willen het orgel laten keuren door een deskundige. Een eerste betaling van f 380,- wordt meteen voldaan. Het restant van f 1.500 zal worden voldaan in november 1894. Men heeft uit twee tekeningen gekozen voor de meeste bewerkelijke variant. De keuze voor een Gemshoorn 4' of een Fluit Travers 4' laten ze over aan de orgelmaker..
In een brief van 25 september vraagt Van Dam of de kerkvoogdij akkoord is met het bestek en of het getekend geretourneerd kan worden.
Op 16 oktober wordt het getekende contract naar Leeuwarden gestuurd. Op verzoek van de kerkvoogdij zijn nog twee artikelen toegevoegd. ((111)

1894
In februari worden er bij muziekhandel J.G. Schuur in Veendam voor f 10,- muziekboeken aangeschaft. Twee eenstemmige koraalboeken voor psalmen en gezangen en een boek met 120 voor- en naspelen van G.B. van Krieken.
Het psalmboek en het gezangboek zijn nog aanwezig in het Drents Archief. (08) (13)
Op 30 juni valt er een kerkdienst uit vanwege de plaatsing van het orgel. Zie Nieuwe Veendammer courant (30-06-1894).
Op 12 juli wordt gemeld dat er nog twee kerkdiensten vervallen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (12-07-1894).
Op 28 juli schrijft Van Dam aan de kerkvoogdij dat zijn zoon Pieter van Dam naar Gieten komt voor de ingebruikname en op op maandag over Assen terug reist om te overleggen over een daar te plaatsen orgel.
Op 29 juli wordt in de kerkenraadsnotulen stilgestaan bij de aanschaf van het orgel. Het is een feestdag. Het orgel kan worden ingewijd.
Het orgel wordt op 29 juli met een bespeling door Pieter van Dam in gebruik genomen. (11) Zie Nieuwe Veendammer courant (31-07-1894), Provinciale Drentsche en Asser courant (31-07-1894).
Op 30 juli besluit de kerkvoogdij een lening van f 1.500,- aan te gaan voor de betaling van het orgel. Er wordt toestemming gevraagd aan het College van Toezicht. (11)
In het financiële overzicht van 1894 staan de aanschafkosten van het orgel helemaal rechtsonder voor een bedrag van f 1.875,-
Op de bijbehorende specificatie staat dat Van Dam in 2 termijnen van f 480,- en f 1.395,- is betaald. De kwitanties zijn bewaard (07)
Op 23 augustus komt in verbaal 28/17 bij het College van Toezicht de aanvraag voor een lening van f 1500,- aan de orde. De rente bedraagt 4% en er zal f 100,- per jaar worden afgelost. Het college geeft goedkeuring. (16)
Op 19 november schrijft de kerkvoogdij Van Dam over het voldoen van de tweede termijn. De betaling geschiedt via bankbiljetten per post. Er staat precies gespecificeerd welke bankbiljetten de brief bevat. Er is f 5,- ingehouden voor de gemaakte orgelbank, omdat men ervan uit gaat dat deze bij het orgel hoort. Aan Van Dam wordt gevraagd een kwitantie bij ontvangst van het bedrag terug te sturen. (11)


In juli heeft organist B. Brongers iemand op het oog, die kan worden benoemd tot orgelpomper. (06)
Uit een rekening die Brongers indient op 23 september is af te leiden dat Brongers waarschijnlijk zelf heeft meegeholpen bij het orgelpompen tijdens de orgelbouw.

1895
Op 12 maart wordt een brief geschreven aan de agent van de Tielsche brandwaarborgmaatschappij dhr. Somer in Assen om het orgel te verzekeren voor f 2.000,-.

1896:
Aan het begin van het jaar dient A. Ramaker een rekening in van f 10,83 voor vijf maanden orgelpompen en kachel stoken. (07)

1898
Een rekening van f 12,50 van G. Ramaker voor een half jaar orgelpompen in 1897. (06)

1902
In de kerkenraadsnotulen van 1902 wordt gemeld dat het schoolhoofd Brongers is overleden. (12)
Er wordt door de gemeente Gieten een advertentie voor een nieuw schoolhoofd geplaatst. Er wordt vermeld dat het vorige schoolhoofd ook de positie van koster/organist vervulde. Er is aan de post van organist een vrije woning gekoppeld en opbrengsten uit landerijen en andere emolumenten.
Dertig onderwijzers solliciteren. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (29-05-1902), (17-06-1902).
Uit het brievenboek van de kerkvoogdij blijkt dat dhr. P. Willering uit Schoonoord is benoemd. Hij wordt door de kerkvoogdij gelukgewenst met zijn benoeming. (11)

1921
Er wordt weer een schoolhoofd gevraagd, die tevens organist is van de kerk. Er is aan de post van organist een vrije woning gekoppeld en emolumenten ter waarde van f 600,-. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (04-05-1920).
Op 13 juni schrijft de gemeente Gieten de kerkvoogdij over de woning van de koster/organist. De kerkvoogdij wordt verzocht de kosten van de verbouwing van het huis zelf te bekostigen. Mocht dit niet lukken dan zal de gemeente een nieuw huis bouwen voor de schoolmeester. Op 21 juni stuurt de gemeente een aanmaning, omdat er nog geen antwoord is ontvangen op de brief van 13 juni.
Op 4 juli verklaart de gemeente Gieten eenmalig f 3.000,- te willen bijdragen aan de verbouwing van het huis. (06) Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (13-06-1921). (Uit gemeenteraad Gieten)
Voor de nieuwe organist wordt ook een instructie voor de organist vervaardigd. De organist is ook koster, voorlezer en voorzanger. (10)
Twee orgelconcerten door organist Van Wageningen uit 's Hertogenbosch met de concert ouverture van Klingenberg, een kerstliederenrevue, Hongaarse Rapsodie van Liszt, opera-fantasieën van de organist zelf en tenslotte de Slag bij Waterloo. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (04-08-1921), (09-08-1921), (05-09-1921).

1923
Artikel in de krant over de combinatie van de functies schoolmeester, koster, voorlezen, voorzanger en organist. De verbetering van de woning van de schoolmeester/organist in 1921 wordt samen betaald door de gemeente Gieten en de kerkvoogdij van Gieten ter wederzijds voordeel. Ook in 1788 werden de functies van schoolmeester en koster al gecombineerd. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (01-04-1923)

1925
Benefietconcert voor de stichting van een ziekenhuis in Assen door L. van Aalst (orgel), Mevr. Servatius-Heldring (viool) en mej. Servatius (zang). Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (24-01-1925), Nieuwsblad van het Noorden (31-01-1925).

1926
Op 24 februari vraagt organist/koster/voorlezer/voorzanger H. Begeman ontslag. Hij heeft de functie altijd met groot genoegen vervuld. (06)

1927
Concert door de gemengde zangvereniging 't Heidebloempje met dhr. Taatgen uit Wildervank aan het orgel. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (12-12-1927).

1930
Burgemeester J.R. Arriëns schrijft over de familie van Dongen en de kerk. Hij schrijft abusievelijk dat het orgel in het midden van de negentiende eeuw is geplaatst. (18)

1929
Restauratie van de kerk. Het orgel krijgt een 'eikenhoutenkleur'. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (22-08-1929).

1939
Mogelijk heeft Johan van Meurs rond deze tijd geadviseerd. Op een overzicht met mogelijke adviesopdrachten staat: ‘Gieten, Herv. kerk, bezocht 10-03-1939, orgel schoonmaken’.⁶⁶¹
In zijn verzamelde orgelgegevens vermeldt hij bij de dispositie van dit orgel: ‘centrale verwarming’ en ‘windverlies in de laden'.⁶⁶²
Of er daadwerkelijk werkzaamheden zijn uitgevoerd, valt aan de hand van deze beperkte informatie niet vast te stellen. Van Meurs begeleidde hier in de jaren zestig kerkdiensten.
661 GrA, toegang 1618, inv. nr. 13.
662 Dispositieverzameling Van Meurs, [71].

Gegevens in het dispositiecahier van Johan van Meurs. (17)

Klik op de afbeelding voor een vergroting

1956
In een advies van 14 april van het Bureau Monumentenzorg van het Drents Museum (BM) voor de kerkrestauratie wordt aangeraden de toegang tot het orgel via het torenportaal te verwijderen. De toren kan dan bereikt worden via het orgelbalkon. Het orgelbalkon wordt toegankelijk middels een spiltrap. Wanneer de orgelgalerij wordt ingezwenkt, komen de vensters vrij en wordt de sierlijkheid van het interieur bevorderd. (15/))

1957
Op 8 oktober wordt het advies enigszins gewijzigd. De toegang tot de toren komt niet via de orgelgalerij, maar via een optrekbare ladder zoals in Westerbork. (15/))

1958
In een begroting van 30 mei staat voor de spiltrap naar het orgel f 600,- begroot. Voor het schoonmaken van de eiken banken en avondmaalstafel plus het schilderen van het orgelfront, de zoldering onder het orgel en de binnenkant van de ramen en deuren' is f 1.650,- begroot. (15))

1961
Op 18 januari 1961 geeft het BM een positief advies over de restauratie van de kerk en het torenportaal.
Op 1 juni schrijft het BM aan architect B. Nijenhuis over het orgel.
- Het is rampzalig dat het verguldsel van de orgelkas is overgeschilderd.
- Het verband is uit de orgelgalerij verdwenen door het schilderen van de platte balusters in een andere kleur.
- De beide oorspronkelijke zuilen staan optisch ongelukkig onder de orgelkast. Kunnen zij verder uit elkaar worden geplaatst?
- De trap naar de orgelgalerij is onnodig breed en de blauwe kleur is te modieus. (15))
Ongedateerd krantenbericht over de acties voor de financiering van de restauratie van het orgel. Er is een bedrag nodig van f 30.000,-. (14))

Foto uit 1971 (15))

1973
Op 8 januari vraagt de kerkvoogdij aan de hervormde Orgelcommissie (HOC) na een telefonisch onderhoud om een onderzoek te doen naar de toestand van het orgel.
Op 10 juli verschijnt het voorlopige advies van de HOC. Het orgel wordt toegeschreven aan Van Dam eind 19e eeuw. In de windlade wordt windverlies geconstateerd. Het pedaalklavier rammelt. Het metalen pijpwerk is in goede toestand. In het houten pijpwerk worden scheuren geconstateerd. In de orgelkas wordt houtworm geconstateerd. Ook heeft het orgel schade opgelopen door de kerkverwarming. Een Trompet 8' is voorbereid maar nooit geplaatst. Geadviseerd wordt geen Trompet te plaatsen maar een Mixtuur. De Bourdon 16' zou misschien zelfstandig gemaakt kunnen worden in het pedaal. Voorgesteld wordt een offerte aan te vragen bij Van de Berg & Wendt. De kosten (zonder uitbreiding) worden geschat op f 15.000,-.
Op 15 augustus stuurt de HOC een rekening voor het voorlopig advies.
Begin november schrijft de kerkvoogdij naar de HOC om offertes aan te vragen voor alleen een restauratie en een restauratie met een uitbreiding in diverse alternatieven:
-onderste octaaf van de Violon completeren
-Mixtuur op de plek van de gereserveerde Trompet
-Plaatsing van een Trompet op de gereserveerde plaats
-Plaatsing van een Mixtuur op de plek van de Violon 8'
-Zelfstandig maken van de Bourdon 16' in het pedaal
Offertes aanvragen bij de volgende orgelmakers: Reil, Hendriksen en Reitsma, Vierdag en Mense Ruiter.
Op 12 december worden de door de kerkvoogdij genoemde orgelmakers door de  HOC uitgenodigd om een offerte uit te brengen. (19)

1974
De offerte van Hendriksen & Reitsma dateert van 2 januari.
Op 13 januari schrijft de HOC dat er tot nu toe nog maar één offerte is binnengekomen. Er is echter door de orgelbouwers verzekerd dat deze spoedig zullen komen.
Op 17 januari brengt Reil een offerte uit.
Mense Ruiter stuurt een offerte op 21 januari.
De offerte van Vierdag is van 1 februari.
Op 7 februari meldt de HOC dat alle offertes binnen zijn.
Op 28 februari stuurt de HOC een beoordeling van de vier offertes naar de kerkvoogdij. Een vergelijking van de bedragen is lastig omdat er grote verschillen zijn in de aanpak.
Hendriksen en Reitsma: Zij wijken het verste af van de bestaande toestand. De slepen zouden vervangen moeten worden door nieuwe van Masonite en de winkelhaken door exemplaren van Pertinax. Ventielveren en de geleidestiften zouden moeten worden vervangen. De mechaniek invoeren met met nylon en vilt en de ventielen met vilt en leer.
Reil: Laderestauratie. Invoering mechaniek alleen voor Pedaal en koppelmechaniek.
Ruiter: Specificeert niet hoe de windlade te restaureren. Alleen de pedaalmechaniek wordt ingevoerd.
Vierdag: Handhaaft in de windlade de sponsels. Mechaniek en klavieren worden ingevoerd.
De HOC stelt voor de keuze te beperken tot Reil en Hendriksen & Reitsma. De voorkeur gaat uit naar Reil, hoewel de prijs wat hoger is.
Op 24 april schrijft de HOC aan de kerkvoogdij dat er bij Mense Ruiter is geïnformeerd wanneer een oplevering kan plaatsvinden. Dit blijkt te zijn in het voorjaar van 1975. Bij de restauratie van de windlade zal inderdaad een afdekplaat worden aangebracht. De door Ruiter te leveren trompet is afkomstig van Giesecke in Duitsland.
Op 6 mei verleent de kerkvoogdij van Gieten per brief aan Reil de opdracht. Zie Het Orgel (1974/12).
Op 21 mei schrijft de HOC aan de kerkvoogdij dat het adviseurschap nog niet is geregeld. De HOC adviseert Aart van Beek te nemen.
Reil stuurt op 31 mei een brief met afspraken rond de demontage.
Op 8 juni schrijft de HOC dat de correspondentie wordt doorgestuurd naar Aart van Beek. Hij zal contact opnemen. Aart van Beek wordt op dezelfde dag geïnformeerd.
Het contract wordt opgesteld op 2 juli. Het contract werd vergezeld door een brief met details. Adviseur is Aart van Beek.
Op 30 december stuurt de HOC een rekening voor gemaakte onkosten. (04) (14) (19)

1975
In de bouwvergadering van 13 februari wordt gevraagd of het orgel weer kan worden teruggeplaatst. Er wordt besloten dit nog niet te doen vanwege de lopende restauratie van de toren. (15)
Op 30 december schrijft Aart van Beek een eindverslag. De inhoud van de restauratie werd op 24 juni ingevuld in een bespreking tussen de adviseur, Willem Hülsmann, orgelmaker Reil en de kerkvoogdij. De Violon wordt vervangen door een Quint 3'. De Violon wordt bewaard in de orgelkas. Op de daarvoor gereserveerde plaats wordt een Trompet geplaatst naar een voorbeeld van Van Dam uit de bouwtijd. De Bourdon wordt zo ingericht dat hij alleen voor C-d ingeschakeld kan worden. Na een bezoek aan enkele Van Dam-orgels wordt besloten de Trompet+ van het orgel in de Nieuwe Kerk van Scheveningen als uitgangspunt te nemen. Na een bezoek aan het Van Dam-orgel in Nieuw-Amsterdam blijkt dat het orgel in Gieten te luid is. Na verwijdering van drie niet originele gewichten van de balg blijkt de winddruk uit te komen op 55 mm, met een fraaie klank. De eindkeuring vindt plaats op 3 november 1975 door Willem Hülsmann en M. den Os. (19)

1. Boek: Het Nederlandse historische orgel 1886-1894 blz. 341-352.
2. www: http://reliwiki.nl/index.php/Gieten,_Brink_8_-_Dorpskerk (10-12-2024)
3. www: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hervormde_Kerk_%28Gieten%29
4. Archief Reil
5. Tijdschrift: Ons Erfdeel 1995/4 M. den Os: Het orgel in de Nederlands Hervormde kerk van Gieten
6. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 60 Rekeningen van inkomsten en uitgaven met bijlagen
7. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 6 Ingekomen stukken en afschriften van verzonden stukken 1849-1943
8. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 85 Evangelische Gezangen benevens het boek der Psalmen'; 1851. Gedrukt
9. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 49 Bestek en voorwaarden voor de bouw van een orgel, ontworpen door L. van Dam en Zonen te Leeuwarden, met tekening; 1893
10. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 19 Instructie voor de koster, organist, voorlezer en voorzanger; 1920
11. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 7 Brievenboek van kerkvoogden en notabelen; 1821-1903
12. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 103 Register houdende dopen, 1798-1969; lijst leden kiescollege, 1895-1913; lidmaten 1798-1891; huwelijken, 1798-1891, en handelingen van de kerkenraad, 1816-1904.
13. Drents Archief: 0357 Nederlands Hervormde Gemeente Gieten 104 'Evangelische Gezangen benevens het boek der Psalmen'; 1881. Gedrukt.
14. Archief Mense Ruiter
15. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 715 Gieten, Brink (NH kerk); 1956-1986
16. Drents Archief: 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten 94 1894
17. Boek: Jaap Brouwer: Johan van Meurs - een studie over een pionierend orgelbouwer
18. Tijdschrift: J.W. Arriëns, Vergeelde papieren en de kerk van Gieten, Drente 1930 maart 148
19. Utrecht, Het Utrechts Archief, 1445 Orgelcommissie, 480. Gieten, 1973-1980

Afbeelding uit Wikimedia (03)