In 1863 plaatst A. van Bloemen uit Steenwijk een deel van het oude zeventiende-eeuwse orgel uit de Grote Kerk van Steenwijk in Hollandscheveld. In Steenwijk bouwt Van Oeckelen op dat moment een nieuw instrument. In 1864 voert orgelmaker N.A.G. Lohman een aantal reparaties uit. In 1900 volgt een reparatie door orgelmaker Jan Doornbos. In 1910 bouwt Jan Proper uit Kampen een nieuw orgel voor f 3.000,-. In 1933 installeert orgelmaker Spiering een windmotor. In 1944 wijzigt Klaas Doornbos de dispositie en herziet hij de mechanieken onder advies van de Nederlandse Klokken- en Orgelraad. In 1978 restaureert Reil uit Heerde het orgel, en in 2000 herstelt Reil de schade die is ontstaan na een blikseminslag in 1999.

Opnamen 6 oktober 2021 Geert Jan Pottjewijd
 - J.S. Bach (1685-1750): Fuga in G BWV 576 Registratie: Bourdon 16', Prestant 8', Holpijp 8', Octaaf 4', Quint 2 2/3', Octaaf 2', Mixtuur
 - Joh. van Leeuwen (18xx-19xx): Praeludium Registratie: Manuaal II Roerfluit 8', Viola da Gamba 8'
 - J.G. van Balen: Interludium Registratie: Manuaal I Prestant 8', Roerfluit 8' Daarna + Octaaf 4' Daarna + Quint en Octaaf 2' Daarna naar Manuaal II met Roerfluit 8', Viola da Gamba 8'
 - Anoniem: Cornet Voluntary Registratie: Manuaal II Roerfluit 8', Roerfluit 4', Fluit 2' Manuaal I Holpijp 8', Fluit 4', Cornet

1851
Er wordt een kerk gebouwd. De eerste steen wordt gelegd op 12 mei. Zie Boekzaal der geleerde Wereld (januari 1851), Boekzaal der geleerde Wereld (mei 1851), Provinciale Drentsche en Asser courant 16-09-1851

1861
In het College van Toezicht wordt in december de benoeming van een voorlezer/voorzanger en van een koster besproken. (11)

1863
College van Toezicht
In de vergadering van 1 juni worden een aantal (zie verbaal 14) brieven behandeld over de aanschaf van een orgel.
In de vergadering van 16 juni worden vier brieven (zie verbaal 15) over de orgeltribune en de consistoriekamer behandeld.
Ook in de vergadering van 13 juli komt Hollandscheveld weer ter sprake (zie verbaal 16). (11) (12)
Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (30-04-1863), (23-06-1863).
In juni wordt de bouw van de orgeltribune aanbesteed. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (27-06-1863).
In juli bericht de Provinciale Drentsche en Asser courant 16-07-1863 dat een orgel uit Steenwijk is gekocht en dat het is gefinancierd uit vrijwillige bijdragen. De ingebruikname is gepland op 19 juli. Dit blijkt echter te optimistisch te zijn.

Brief van Van Echten van Holthe aan het College van Toezicht van 30 mei 1863 (17)
Mijne Heeren,
Bij uw besluit van den 3 Mey 11. Nr. 13/16 werden in mijne handen gesteld de stukken betreffende het stichten van een orgel en grafkamer in de kerk te Hollandscheveld gemeente Hoogeveen met uitnoodiging om deze zaak met kerkvoogden te behandelen en deswege aan het college verslag te doen.
In voldoening aan die opdragt heb ik de eer uw college mede te deelen dat kerkvoogden onder uwe goedkeuring hebben aangekocht een orgel dat zij wenschen te plaatsen in de kerk te Hollandscheveld, dat zij onder dat orgel een consistoriekamer willen maken en dat volgens hunne verzekering het aantal zitplaatsen in de kerk door de voorgenomene vertimmering niet zal verminderen, daar zoo wel op de tribune als onder dezelve de gelegenheid zal bestaan voor zitplaatsen. Door kerkvoogden was een soort van bestek overgelegd, dat echter niet aan de eischen voldeed en waarbij tevens eene teekening ontbrak. Met mijn overleg hebben de kerkvoogden hierin door een andere timmerman doen voorzien en met weder aanbieding der mij toegezonden stukken biede ik tevens aan een nieuw bestek begroting van kosten en teekening.
Wat nu de zaak zelve aangaat, zoo maak ik geene zwarigheid uw college in bedenking te geven
Aan kerkvoogden te kennen te gegeven dat er bij het college geene bedenking tegen bestaat dat er omstreeks f 800,- uit de kerkelijke fondsen worden aangewend tot aankoop van een orgel mits die som op de begrooting hetzij gewoon hetzij suppletoir worde gebracht. Van den heer Commissaris des Konings te verzoeken om het bestek, enz. door de provinciaal ingenieur te doen onderzoeken. Ik adviseer tot het eerste omdat het mij bekend is dat de gemeente er grote prijs op steld, dat er een orgel in de kerk worde aangebragt en de middelen dit wel toe laten. Ik moet tevens verzoeken dat er omtrent het eerste punt eene spoedige beslissing genomen wordt, omdat de kerkvoogden zich omtrent het aannemen van het orgel in koop moet verklaren. Ten aanzien van mijn advies sub 2o merk ik op dat ik ofschoon ik het bestek heb onderzocht en ik er geene aanmerking op heb gemaakt, het echter een werk moet zijn dat hecht en sterk is om ongelukken voor te komen en ik dus de voorlichting van een deskundige nodig acht. Bij de mededeling der beschikking sub. lo voorgesteld, zou aan kerkvoogden kunnen worden te kennen gegeven, dat omtrent het bestek nader zal worden berigt.
Echten, 30 Mey 1863. De Gv. v. Echten v. Holthe

A. van Bloemen uit Steenwijk plaatst een orgel dat afkomstig is uit de grote Kerk van Steenwijk.
Het orgel van Steenwijk wordt beschreven in een artikel van A.H. Vlagsma in De Mixtuur nr. 75. In dit artikel wordt gezegd dat het orgel in 1861 voor f 300,- werd verkocht aan J. Wiecherson en daarna spoorloos verdween.
W.D. van der Kleij meldt echter in De Mixtuur nr. 79 via de rubriek "Lezers reageren" dat het orgel is verkocht naar de Hervormde Kerk van Hollandscheveld. (03)
Bij de inwijding op 25 oktober wordt het orgel bespeeld door de organist J.P. de Groot uit Steenwijk, Runeman uit Tiendeveen (de nieuwe organist) en de heer Eldering uit Hoogeveen. Ds. H.R. de Holl uit Hoogeveen spreekt naar aanleiding van psalm 33 vers 2 en 3. (01)(02)

Het programma van het concert luidt als volgt:

Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (15-10-1863), (20-10-1863), Provinciale Drentsche en Asser courant (27-10-1863), Caecilia; algemeen muzikaal tijdschrift van Nederland jrg 20, 1863, no 21, (01-11-1863), Boekzaal 1863 II (blz. 224).
Op basis van het bericht uit de Kerkelijke Courant van 31 oktober 1863 ': 'HOLLANDSCHE VELD (classis Meppel), 25 October. — Uit bespaarde gelden bij de aanbouw der kerk en pastorie voor een tiental jaren, behoorlijk belegd en vermeerderd uit de kas der kerkvoogdij is voor geringe prijs een oud doch zeer bruikbaar speeltuig gekocht, 8 voets werk met 12 doorlopende stemmen en vrij pedaal met nog drie stemmen. Geplaatst, na enige reparatiën en vernieuwingen door A. v. Bloemen, orgelmaker te Steenwijk. Inwijding ds. H. R. de Hol, predikant te Hoogeveen met Ps. XXXIII : 2, 3. Bespeling door J. P. de Groot, organist van de Grote kerk te Steenwijk. 's Middags orgelconcert.'

1864
In het college van Toezicht komt de geldlening voor het orgel weer ter sprake (verbaal 24/39). De kerk heeft minder inkomsten dan verwacht waardoor er problemen zijn ontstaan met het betalen van diverse verplichtingen. Kan er f 900,- extra worden geleend? Dit wordt toegestaan mits er jaarlijks f 100,- wordt afgelost. (13)
Orgelmaker N.A.G. Lohman.uit Assen repareert het orgel. 'Sedert een jaar was onze gemeente in 't bezit van een orgel. Dat orgel afkomstig van eene andere gemeente, welke een grotere aanschafte, had echter wegens ouderdom, maar vooral door een min doelmatige behandeling van een, zoo als gebleken is, onkundig orgelmaker, nog veel gebrekkigs, was voor de dienstgeheel ongeschikt. (Een waarschuwend voorbeeldvoor anderen). Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (27-10-1864).

1866
Op 24 februari wordt er in het College van Toezicht een vraag van de kerkvoogdij van Hollandscheveld behandeld. Mag er een lening worden afgesloten voor het aflossen van achterstallige schulden? Als een van de oorzaken wordt aangegeven de aanschaf van het orgel.

1868
Er zijn problemen in de kerk naar aanleiding van de heffing van de hoofdelijke omslag. De kerk verkeert in financiële problemen. Voorzanger, koster en organist kunnen niet worden betaald. Het orgel wordt niet gestemd. Kan het College van Toezicht niet ingrijpen? Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (17-11-1868).

1870
Op 19 december (verbaal 24/23) komen in het College van Toezicht brieven van de koster en de organist aan de orde over een vermindering van hun vergoeding. Organist B. Veldkamp schrijft dat hij in 1863 werd verzocht om het zojuist geplaatste orgel te gaan bespelen. Hij was hiertoe bereid voor een salaris van f 75,- per jaar. Hij was deze kunst echter nog niet meester en liet zich anderhalf jaar vervangen voor een hoger bedrag dan zijn salaris totdat hij het spel zelf machtig was. Ook maakte hij kosten voor het nemen van orgelles. Dat het salaris nu wordt verminderd vindt hij onbillijk. Het college acht zich niet bevoegd om daarover te oordelen. (14)

1893
Organist Berend Veldkamp voelt zich beledigd door uitspraken in de eredienst door predikant Johannes Janssonius. Het openbaar ministerie eist 10 gulden boete of 5 dagen hechtenis. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (05-10-1893).

Ca. 1898:
Er wordt overwogen een nieuw orgel te kopen of het bestaande orgel te repareren. (04)In de kerkvoogdijvergadering van 26 december konnmt aan de orde dat de Algemene Compagnie van 5000 Morgens te Hoogeveen, f 400,- heeft toegezegd uit het fonds van Schoolkerk en Armenwezen (zg. Kas Ad pios usus), ter restauratie van het orgel in de kerk. (17)

1899
In de kerkvoogdijvergadering van 2 janurari wordt besproken of het oude orgel vervangen moet worden. Men wil een Duits- of Amerikaans orgel (seraphine-orgel of harmonium) aanschaffen. Geconcludeerd wordt dat een dergelijk orgel te klein en te zwak zal zijn voor de kerk, bovendien zal men het front missen. Men besluit daarom een advertentie te plaatsen en het oude orgel in ruil aan te bieden. Zie Het Orgel jrg 13, (1899, nr. 11). Het orgel wordt echter niet verkocht.
In de vergadering van 10 april  worden een aantal reacties van fabrikanten op de advertentie besproken. Zij hebben een aanbieding gedaan voor het bouwen van een nieuw orgel, enkele ook met de aanbieding het orgel te ruilen. Hun prijzen zijn echter te hoog, terwijl men voor het oude orgel slechts ongeveer f 100,- kan krijgen. Toevallig is de heer D.P. Garms uit Leiden te Hollandscheveld geweest, die deskundig bleek en tot de conclusie kwam, dat het oude orgel wat het binnenwerk betreft over het algemeen beter is van kwaliteit dan de tegenwoordige nieuwe orgels! Na een onderzoek ingesteld op het aanbod van de orgelmaker H. v.d. Molen te Steenwijk, die voor f 1000.- een nieuw orgel wil plaatsen, blijkt het, dat dit te licht zou zijn en te zwak van toon. Men besluit het orgel door dhr. v.d. Molen te laten repareren, onder toezicht van dhr. Garms. Het blijkt dan dat dhr. v.d. Molen 'niet recht voor den draad kwam' en er wordt van verder contact met deze orgelmaker afgezien. Daarna geeft men met de orgelmaker J. Doornbos uit Groningen de opdracht het orgel te repareren, mede omdat hij de laagste prijsgever was. Weer onder toezicht van dhr. Garms.
Op 1 mei wordt er verder overlegd met J. Doornbos. (17)

1900
In de vergadering van 16 aprilworden de rekening van de orgelreparatie behandeld. (17)

Rekeningen: (kwitanties).
2-3-1899: Nota maandblad voor de Nederlandse Toonkunst: Het Orgel. Voor dhr. K. Veldkamp te Groningen advertentiekosten f. 1.20.
16-3-1899: Egbert Post Jzn. helpt bij het orgel f 1.80
10-4-1899: Reiskosten voor het orgel naar Steenwijk door G. Bakker f 5,-
23-8-1899: le termijn aanneemsom rep. orgel J_. Doornbos. f.200.--
7-2-1900: Deskundige bij het orgel D.P. Garms f.25.--
7-2-1900: 2e en 3e termijn id.(geeft op de reparatie 3 jaar garantie) f.300.--(f.75.-- voorschot)
8-8-1900: Laatste termijn id. f.50.--28-4-1900: Z. Naber, schilder te Hoogeveen voor schilderwerk aan het orgel, o.a. 22 boekjes ducatengoud à f 1,25 is f 27,50 en zilver f 1,75 (totaal f.72,21). (17)

Ook uit een advertentie blijkt dat het orgel in 1900 gerepareerd is door orgelmaker Jan Doornbos. De kerkvoogdij van Hollandscheveld beveelt hem aan via een advertentie. Zie Nieuwsblad van het Noorden (21-04-1900)
H. Engels Wz. wordt benoemd tot organist als opvolger van Berend Veldkamp. Engels is leerling van organist H. Hammeka uit Hoogeveen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-09-1900).

1909:
Bij orgelmaker Jan Proper uit Kampen wordt voor f 3.000,- een nieuw orgel besteld. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (18-11-1909).

1944
Herstel en dispositiewijziging door Klaas Doornbos. De Voix Celeste wordt een Woudfluit 2' en de Aeoline 4' wordt een Nasard 1 1/3'. (05)
-Revisie van de mechanieken
-De samenstelling van de Mixtuur op het Hoofdwerk wordt gewijzigd. Er komen nieuwe bekers voor de Trompet 8' vanaf c3.
-Uitvoering van een gedeeltelijke herintonatie (07)
Uit het oude archief van Mense Ruiter blijkt dat de Nederlandsche Klokken- en Orgelraad (NKO) bij de restauratie was betrokken. Alleen de achterkant van het document is goed te lezen. De voorzijde is maar deels leesbaar. Er worden 5 punten genoemd waarvoor een calculatie moet worden gemaakt. Voor punt 4 dient een aparte prijs te worden genoemd.
1. onleesbaar
2: De intonatie is te zwak voor de omvang van het kerkgebouw. De Prestant 8' moet in de discant sterker worden. De conische fluit op Manuaal II moet ronder. Ook de Cornet moet sterker. De Trompet moet nieuwe schalbekers krijgen. De Gamba 8' moet zwakker worden geïntoneerd.
3: Dispositiewijzigingen: Aan de Mixtuur in de onderste twee octaven een 1 voets koor toevoegen. Vanaf c2 het 8' en 5 1/3' koor vervangen door een 2' en 1 1/3' koor. De Voix Celeste wordt ingekort tot een Woudfluit 2'. De Aeoline wordt ingekort tot een Quintfluit 1 1/3'.
4. Toevoegen van een vrij pedaal via een transmissie van de Bourdon 16' van het Manuaal.
5. Schoonmaak van het orgel
De kerkvoogdij wordt gevraagd de raad te machtigen om offertes te laten uitbrengen bij orgelmakers die dit werk op korte termijn kunnen uitvoeren. De totale kosten worden ingeschat op f 1.500,- (10)


Dispositie:

Hoofdwerk		Bovenwerk		Pedaal
Bourdon	16'	Gamba	8'	C-d1
Prestant	8'	Roerfluit	8'
Holpijp	8'	Roerfluit	4'
Octaaf	4'	Fluit	2' (1944)
Fluit	4'	Nasard	1 1/3 (1944)
Quint	2 2/3'
Octaaf	2'
Mixtuur	III-V
Cornet	V
Trompet	8' b/d

Foto links: Stichting Orgelcentrum, Leiden, Gr 3196, Foto rechts (15) nr. 2687 datering: circa 1950

1962
Op 29 mei schrijft de kerkvoogdij aan Mense Ruiter dat het orgel aan een reparatiebeurt toe is. Kan Ruiter de situatie bekijken en een kostencalculatie sturen?
Ruiter antwoordt op 30 juni dat hij binnenkort zal langskomen.
Op 10 oktober schrijft de organist van de kerk G. Koops om spoedig het orgel te inspecteren en een begroting te maken voor herstel. Hij geeft de dispositie en de bouwer door. De klank beschrijft hij als mooi.
Op 1 november antwoordt Ruiter. Hij komt aanstaande zaterdagmiddag naar Hollandscheveld. Na een bezoek aan Meppel komt hij aan in Hoogeveen en wil samen met de organist per bus of fiets naar Hollandscheveld. (10)

1963
Op 21 januari schrijft organist G. Koops dat hij van de kerkvoogdij heeft gehoord dat Ruiter ziek is.Koops kan een benoeming krijgen bij een andere kerk. Het orgel wordt steeds slechter en als de restauratie uitblijft wil hij niet blijven.
Op 8 februari schrijft Ruiter dat het herstel een bedrag zal vergen van f 11.000,- inclusief de installatie van een nieuwe windmachine. De toegangsdeuren in de achterwand zullen worden gewijzigd, zodat het interieur van het orgel beter bereikbaar is. De kolommen achter het orgel staan in de weg en zouden eigenlijk een meter naar achteren moeten worden verplaatst. De Bourdon 16' van het Manuaal zou als transmissie in het Pedaal als 16' en 8' gebruikt kunnen via een elektrische tractuur. Kosten: f 2.900,-
De grote blaasbalg kan worden vervangen door een kleinere balg van moderne constructie. Hierdoor kan de windmotor in de orgelkas worden geplaatst. Kosten: f 2.150,-. Een kladberekening is bewaard gebleven. Organist Koops krijgt een briefje dat de begroting is ingediend. (10)



Links: Foto 1964 Negatiefnummer Pu 26862 Rechts: Foto 1973 Negatiefnummer B 47740-358 (09)

1974
Op 5 maart schrijft de kerkvoogdij de Hervormde Orgelcommissie (HOC) dat de kerk binnenkort wordt gerestaureerd. Voor zover de kerkvoogdij weet staat het orgel niet op de monumentenlijst. 'Het is dringend aan restauratie toe. Het college verzoekt U beleefd of U eventueel wegen zoudt kunnen wijzen die zouden kunnen leiden tot een orgelrestauratie zonder dat de gelden van de kerkvoogdij werden aangesproken.'
Op 5 juni verschijnt het voorlopige rapport door de HOC. "De toestand waarin het orgel zich bevindt, is verre van rooskleurig; de windladen vertonen in zeer heftige mate door- en bijspraak. [...] Het windverlies in het orgel is groot; de electrische windmachine draait continu op volle toeren. [...] De klank van het orgel is - ongetwijfeld door latere wijzigingen van het pijpwerk - zeer fris.' Er is een mogelijkheid op de restauratie van de kerk te bezuinigen en dat deel van het geld te gebruiken voor herstel van het orgel. De demontage en wederopbouw van het orgel moet in elk geval in de begroting van de kerkrestauratie worden opgenomen.
Op 25 juni biedt de HOC zijn diensten aan op grond van het voorlopig rapport. Ze willen bemiddelen voor subsidie voor demontage en wederopbouw bij de Rijksarchitect en voor restauratie door Flentrop.
Later in juni stuurt de HOC een rekening voor het voorlopige advies. (16)

1976
De orgelkas wordt geschilderd in een eiken imitatie (07)

Foto's: Ronald IJmker

1977
De kerkvoogdij schrijft in januari dat ze overwegen het orgel te restaureren. Ze zoeken contact met de HOC.
Op 22 februari bezoekt Willem Hülsmann het orgel. De toestand van het orgel is er niet beter op geworden. Het is verstandig een adviseur aan te stellen. De HOC stelt Aart van Beek voor als adviseur en Flentrop als orgelmaker. Ook kunnen de mogelijkheden worden onderzocht voor de toevoeging van een zelfstandig pedaal. Achter het orgel is ruimte genoeg.
Op 26 april krijgt orgelmaker Reil de opdracht om het orgel te restaureren. De HOC wordt gemachtigd Aart van Beek aan te stellen als adviseur.
Op 4 mei schrijft de HOC dat Aart van Beek is gevraagd contact op te nemen.
Op 6 juni stuurt Aart van Beek zijn rapport. In de begeleidende brief schrijft hij dat de huidige situatie wordt beschreven. Bij de restauratie wordt de huidige toestand gehandhaafd, waardoor het historisch onderzoek niet direct nodig is. Dit zal in augustus plaatsvinden. De Trompet 8' dateert deels uit het begin van de 18de eeuw.
Reil brengt op 7 december een offerte uit. De restauratie vergt een bedrag van f 72.645,-. De toevoeging van een pedaal met 4 registers kost f 43.345,-. Er zijn stelposten voor nieuwe bekers voor de Trompet en kosten als het niet lukt de pijpen die nu via een pneumatische lade worden gevoed rechtstreeks aan te sluiten. (16)

1978
Orgelmaker Reil voert een restauratie uit.
-De klaviatuur en mechanieken worden hersteld. Een deel van de registerplaatjes wordt vervangen.
-De balgen worden opnieuw beleerd. De tredes bij de balgen worden opnieuw aangebracht.
-Installatie van een nieuwe tremulant.
-Restauratie van de windladen. De pneumatiek van de  Bourdon 16' wordt hersteld. De frontpijpen worden via conducten aangesloten.
-Het hoogste octaaf van de Holpijp 8' wordt vernieuwd. Het tertskoor van de Cornet wordt aangevuld. De bekers C-H van de Trompet 8' worden vernieuwd.
Op 14 oktober wordt het orgel weer in gebruik genomen. Aart van Beek bespeelt het orgel. Zie programma. (05) (07)

1983
Op 3 november stuurt de HOC een rekening voor gemaakte onkosten. De rekening is waarschijnlijk in het ongerede geraakt tussen commissie en administratie. Het wordt aan de kerkvoogdij overgelaten of ze nu nog 1% van de restauaratiesom willen betalen.
Op 23 december schrijft de kerkvoogdij dat ze verrast zijn dat er nu nog een rekening komt. Men beschouwde de zaak als afgedaan. De rekening wordt betaald en de helft van de 1%-bijdrage. (16)

1984
Op 9 februari dank de HOC voor de betaling. (16)

1999
Schade door blikseminslag. Zie Reformatorisch Dagblad (08-12-1999).

2000
Herstel door Reil van de schade die ontstond door de inslag van een bolbliksem (04)

2012
Groot onderhoud door Reil. De trompetbekers zijn verlengd. (06)

Foto Geert Jan Pottjewijd (6 oktober 2021)


Foto Geert Jan Pottjewijd (6 oktober 2021)

Bronvermelding:

1. Caciliae 1863 blz. 224
2. Boekzaal 1863/II/594
3. De Mixtuur nr. 75 september 1993 A.H. Vlagsma, De orgelgeschiedenis van Steenwijk in de 17e en 18e eeuw en De Mixtuur nr. 79 april 1995 W.D. van der Kleij, Lezers reageren - Het oude orgel van Steenwijk.
4. E-Mail van Jaap Brouwer d.d. 29-12-2002 18:39
5. Boek: Roel Walsma, Herziene en uitgebreide werklijst Properorgels", eigen uitgave, april 2011
6. Mail van Ronald IJmker d.d. 25-05-2012
7. Boek: NIvO, Het Historische Orgel in Nederland deel 14 blz. 355-357
8. www: http://reliwiki.nl/index.php/Hollandscheveld,_Hendrik_Raakweg_19_-_Protestantse_Kerk (17-12-2024)
9. www: http://www.kerkeninbeeld.nl (17-12-2024)
10. Mense Ruiter oude archief
11. Drents Archief: 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten Indices op de verbalen 128 1860-1863
12. Drents Archief: 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten 65 Verbaal van het verhandelde op de vergaderingen 1863
13. Drents Archief: 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten 67 Verbaal van het verhandelde op de vergaderingen 1864 2e halfjaar
14. Drents Archief: 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten 74 1870
15. www: https://www.beeldbankhoogeveen.nl/ (17-12-2024)
16. Utrecht, Het Utrechts Archief 1445 Orgelcommissie 640. Hollandscheveld, 1974-1984
17. Notulenboek Kerkvoogdij ter plaatse, onderzocht door W.D. van der Kleij