Hoogersmilde Gereformeerde Kerk

In 1918 plaatst Jan Proper een orgel waarin veel onderdelen zijn hergebruikt, zo blijkt uit een rapport van Mense Ruiter uit 1938. In datzelfde jaar voert Mense Ruiter reparaties aan het instrument uit. In 1963 wordt een orgel aangekocht van de Gereformeerde Kerk in Marum; dit instrument is aan het begin van de twintigste eeuw geleverd door Mart Vermeulen. De firma Haverkamp en Co. verzorgt de overplaatsing. In 1979 en 1982 wordt het orgel gerestaureerd door Mense Ruiter, gevolgd door groot onderhoud in 1996 door dezelfde firma. Na de fusie met de Hervormde Kerk in 2009 wordt het instrument in 2012 naar dat kerkgebouw overgeplaatst.

1916
Bouw van een kerk. (09)

1918
Orgelmaker Jan Proper plaatst een orgel met gebruikmaking van veel oudere onderdelen.  (03)
Dispositie:

Prestant 8'
Holpijp 8'
Holfluit 4'
Octaaf 2'

1938
Op 23 augustus vraagt de kerkenraad aan Mense Ruiter of hij het reparatiebedrag van f 200,- kan toelichten. Welke werkzaamheden worden hiervoor uitgevoerd?
Op 12 september schrijft Ruiter dat de toestand van het orgel niet erg rooskleurig is. In het orgel is veel oud materiaal verwerkt. De bijgemaakte nieuwe gedeelten zijn van slechte kwaliteit. De orgelkas, de ladeliggers en het houtwerk van de magazijnbalg zijn van een soort populierenhout gemaakt en door houtworm aangetast. Het pijpwerk van het orgel is oud tot zeer oud. Alleen de frontpijpen zijn nieuw. De windlade is door een goede orgelmaker gemaakt en is afkomstig van een ander orgel. De mechaniek is in slechte staat en speelt zeer zwaar. De windlade, het front en de orgelkas kunnen een basis vormen voor een nieuw orgel. Wel dient de houtworm bestreden te worden. Nieuw gemaakt worden pijpwerk, klaviatuur, balg en mechaniek. Ook dient er een windmachine te worden geďnstalleerd. Een Bourdon 16' moet vrij bespeelbaar op het Pedaal worden. De kosten bedragen f 1.500,- tot f 1.700,-. Een nieuw orgel is echter al te leveren voor f 2.500,-.
Ook kan het orgel worden gerepareerd in de bestaande toestand voor f 135,-. Er kan dan worden gespaard voor een nieuw orgel.
De berekeningen zijn bewaard gebleven in een kladnotitie van 12 september. Voorgestelde dispositie: Prestant 8', Bourdon 16', Gamba 8', Fluit 4', Holpijp 8', Octaaf 4', Octaaf 2'. (07)

1958
In de kerkenraadsvergadering van 6 oktober wordt een advies van orgelmaker Rinkema uit Midwolda voor het Proper-orgel besproken. Een algehele revisie kost f 4.000,-. Een tweede plan kost f 3.000,-. Er wordt geoordeeld dat het te duur is. (03)

1961
In de kerkenraadsvergadering van 1 februari komt de stand van zaken aan de orde van het orgelfonds. Er is in kas f 808,07. Broeder Drukker vraagt of het mogelijk is om met deskundige hulp verbeteringen aan te brengen of nieuwbouw te realiseren. Het orgel voldoet niet meer. Op 30 augustus wordt besloten een advertentie te plaatsen in het dagblad Trouw voor een gebruikt orgel. (03) Zie Trouw (09-09-1961).
Op 2 oktober wordt door de commissie van beheer meegedeeld dat er een reactie is op de advertentie. De Gereformeerde Kerk van Marum biedt hun Vermeulen-orgel te koop aan. Deskundigen zullen het orgel gaan bekijken.
Orgelmaker Mart Vermeulen had een notitieschrift waarin hij het onderhoud van zijn orgels bijhield. Van Marum is een bladzijde bewaard gebleven over de periode 1914-1919. Hij doet het onderhoud van het orgel voor f 20,- per jaar. In zijn schrift noteert hij wie het onderhoud uitvoert en voor welk bedrag. (06)
Het orgel van Marum wordt vanaf de jaren dertig onderhouden door orgelmaker Mense Ruiter. In het oude archief van Mense Ruiter is correspondentie bewaard gebleven met betrekking tot stemmen, reparaties en een voorstel voor een windmotor. (07)
Eveneens van 2 oktober dateert een brief van de orgelmaker Johann Reil. Hij biedt een aantal verschillende types orgels aan. (05)
Op 9 oktober komen de voorstellen aan de orde in de kerkenraad. Er zijn twee adviezen. Er wordt besloten om voor Marum zo nodig de vraagprijs van het orgel te betalen. Er zal echter getracht worden om het kerkorgel zo goedkoop mogelijk naar Hoogersmilde te krijgen. De commissie van beheer krijgt hiervoor opdracht.
Op 19 oktober is er een gezamenlijke vergadering van kerkenraad en de commissie van beheer. Het orgel zal in goede staat worden afgeleverd voor de prijs van f 7.000,-. Het oude orgel wordt voor f 1.000,- overgenomen door de firma die het orgel gaat verplaatsen. (03)

1962
Op 4 januari is er weer een gezamenlijke vergadering van kerkenraad en de Commissie van Beheer. De werkzaamheden voor de verplaatsing van het orgel zullen worden uitgevoerd door Haverkamp en Co. voor f 5.975,-. Er zullen lijsten door de gemeente rondgaan om het benodigde geld bij elkaar  te krijgen. Er wordt een lening afgesloten bij de Boerenleenbank. De totale kosten bedragen nu f 7.000,- plus f 5.975,- samen: f 12.975,-.
Op de vervolgvergadering van 10 februari wordt een door de heer Alberts opgesteld advies behandeld. Er is nog een aantal tekortkomingen vastgesteld. De heer Haverkamp zal op de hoogte worden gebracht van het rapport met het verzoek om de tekortkomingen weg te werken. (03)

1963:
In de Kerkenraadsvergadering van 23 januari wordt geconstateerd dat de rondgang door de gemeente f 4.763,- heeft opgebracht. Daarnaast is er kasgeld en stortingen bij de Boerenleenbank van f 1.094,-. (03)

Dispositie:
Bourdon 16'
Prestant 8'
Holpijp 8'
Viola 8'
Celeste 8'
Octaaf 4'
Fluit 4'
Octaaf 2'
Trompet 8' b/d

 




Links: Foto van onbekende herkomst en jaar. Rechts idem  (10)

1979
Op 10 april maakt orgelmaker Mense Ruiter een offerte voor een restauratie. Als bouwjaar wordt omstreeks 1900 aangenomen.
Als eerste wordt het pijpwerk geďnventariseerd:
1 Prestant 8' C-E hout, vanaf F in het front. Een aantal frontpijpen met ingezakte voeten. Nieuw bladgoud op de labia (1962)
2 Bourdon 16' C-b hout, rest metaal. Enkele houten pijpen zijn lek.
3 Viool 8' Vanaf C metaal, C-B in Holpijp.
4 Terts 1 3/5' disc. In 1962 nieuw geplaatste mixtuurpijpen. Mensuur en intonatie slecht in het orgel passend, voordien Vox Celeste
5 Holpijp 8' C-B hout, rest metaal.
6 Octaaf 4'  
7 Fluit 4'  
8 Octaaf 2'  
9 Quint 2 2/3' Bas/Disc. Tot Quint versneden Vox Celeste pijpwerk. Intonatie slecht.
De windlade heeft krimpscheuren. Door het windverlies heeft stemmen nauwelijks zin.
De windmachine en balg zijn in slechte staat.
Manuaal- en pedaalklaviatuur zijn in redelijke staat. Er is weinig houtworm.
De kwaliteit van het orgel is een restauratie waard.
Restauratieplan:
-Het binnenwerk geheel overbrengen naar de werkplaats.
-De windlade uit elkaar nemen en geheel restaureren. Verende afdichting aanbrengen tussen slepen en pijpstokken.
-De windvoorziening geheel vernieuwen.
-De klaviatuur schoonmaken en opnieuw invoeren. Het fineer van de bakstukken verwijderen en de klavieromlijsting zwart aflakken. Er komen nieuwe registertrekkers met daaronder nieuwe registerplaatjes.
-De mechaniek geheel nazien en afregelen.
-De orgelkas tegen houtworm beschermen.
-Herstel van de beschadigingen van het pijpwerk. De Terts 1 3/5' zou gewijzigd moeten worden in een Cornet III. De Quint 2 2/3' vervangen door een Flageolet 1', een Mixtuur of een Trompet.
-Na herplaatsing dient de intonatie te worden geëgaliseerd en een stemming te worden uitgevoerd.
De kosten voor de restauratie zijn f 27.800,-.
De stelpost voor de Cornet III is f 2.500,-. De drie varianten voor de vervanging van de Quint 2 2/3' kosten respectievelijk f 2.500,-, f 4.000,- en f 6.000,-.
De werkzaamheden kunnen plaatsvinden in het eerste halfjaar van 1981.

1982
Restauratie van de windlade door Mense Ruiter. (08)

1996
Groot onderhoud door Mense Ruiter. De gescheurde sleep van de Prestant 8' tussen C en F wordt hersteld volgens de offerte van 22 mei. Het pijpwerk van de Prestant en de Bourdon dient van de laden te worden gehaald, zodat de sleep kan worden uitgenomen en hersteld. Daarna volgt een stemming van het orgel. (08)


Foto uit 2008? (01)

2009
De kerk wordt gesloten en staat te koop. Het orgel is niet bij de verkoop betrokken en wordt overgeplaatst naar de Hervormde Kerk in Hoogersmilde.
Zie Dagblad van het Noorden (10-06-2009). (02) De tekstvan het bericht vergoot.


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken

Bronvermelding:

  1. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Hoogersmilde,_Rijksweg_142_-_Vlaswiek (15-08-2025).
  2. E-mail van Frits Kaan 03-01-2015.
  3. Onderzoek archieven door Jans Visscher uit Hoogersmilde.
  4. Archief Jaap Brouwer.
  5. Archief orgelmakerij Reil.
  6. Notitieboek van M. Vermeulen Organist der Gr. Kerk Woerden: Jaarlijks onderhoud van de Kerkorgels in bezit van Wim Olthof.
  7. Mense Ruiter oude archief.
  8. Archief Mense Ruiter.
  9. Boek: Kleine historie van Hoogersmilde - Een blik terug van brug naar brug, Stichting 375 jaar Hoogersmilde, 2008 blz. 166-170.
  10. E-Mail 14-08-2025 Wim de Olde.
  11. Boek: R. Walsma, Jan Proper (1853-1922), eigen uitgave, 2005.

Notities van de geschiedenis van het orgel te Marum van 1913-1961 (04)
MARUM. Gereformeerde kerk
Reeds in de vorige eeuw bezat de (toen nog) Chr. Afgescheiden Gemeente een orgel (vermoedelijk een harmonium), dat in 1866 was aangeschaft.
In later tijd is dit instrument mogelijk weer verdwenen, want toen 'belangstellenden' in het voorjaar van 1913 plannen maakten voor de aanschaf van een orgel, bleek men op dat moment alleen een voorzanger te hebben1.
Kort daarna was men in staat voor f. 2000,- een orgel te bestellen bij Martinus Vermeulen te Woerden2.
Dit orgel werd namens Vermeulen geplaatst door dhr. Wisse en op 17 october 1913 in gebruik genomen.
R. v.d. Meer uit Zuidhorn bespeelde daarbij het orgel; ook werd medewerking verleend door een zangkwartet.
Men was uitermate ingenomen met het geleverde instrument: De organist liet "(...) niet alleen (horen) welke zachte en lieflijke, maar ook welke krachtige en aangrijpende tonen (hij) aan ons nieuwe en schoone orgel weet te ontlekken"3.
De dispositie luidde aldus4:
Prestant 8 vt
Bourdon 16 vt
Holpijp 8 vt
Viool 8 vt vanaf c
Vox Celeste 8 vt
Octaaf 4 vt
Fluit 4 vt
Octaaf 2 vt
Trompet 8 vt bas en discant
Manuaalomvang: C - f'' ' Aangehangen
Tremulant
Dit orgel kan model staan voor meerdere in die tijd door Vermeulen gebouwde éénklaviers mechanische orgels met vrijwel identieke, klassiek ogende fronten en een nogal stereotype dispositie5.
Het pijpwerk (waarvoor Vermeulen vaak bestaand materiaal gebruikte) heeft nog een klassieke opstelling op de windlade.
De kassen zijn doorgaans van naaldhout en ook de overige materialen zijn doorgaans van een mindere kwaliteit als in de voorgaande tijd.
Tot 1926 had Vermeulen het onderhoud van het orgel.
In dat jaar werd achter het oude kerkgebouw een veel grotere kerk in gebruik genomen, waarin "de orgelfabrikant' Van Dam uit Leeuwarden voor f. 382,- het orgel weer opstelde, echter zo "dat er later nog een nieuw front voor geplaatst kon worden"6.
Acht jaar later was een uitgebreide reparatie nodig door Mense Ruiter uit Groningen.
In een bewaard gebleven offerte was o.a. sprake van een gescheurde windlade, sterke vervuiling, een onvoldoende windvoorziening, belemmering van de windtoevoer door de (inliggende) tremulant, e.d.7.
Aan het einde van de jaren '50 begon men te denken aan een ander orgel. Op advies van de OAC der GOV werd besloten niet over te gaan tot restauratie en 'verbetering' van de dispositie door het plaatsen van vulstemmen. Voor f. 2500,- werd het orgel verkocht aan J.J. Harkema te Wyckel, die het op zijn beurt doorverkocht aan de fa. Haverkamp te Wijhe. Het instrument werd in 1962 ongewijzigd geplaatst in de Gereformeerde kerk te Hoogersmilde8.

Noten:
1. Mededeling van dhr. A. Deknatel te Nuis.
2. Volgens een brief (d.d. 20 november 1958) van de kerkeraad aan de Orgeladviescommissie van de Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV).
3. Zie het verslag van de ingebruikneming, in : Algemeen Nieuws- en Advertentieblad voor Westerkwartier en Omstreken, d.d. 18 october 1913, waarin Vermeulen en zijn werk wordt bewierookt ("goede wijn behoeft geen krans”, etc.).
4. Het Orgel, jaargang 11 (1914), nr.2, p. 12.
5. Men vergelijke met bijvoorbeeld het Vermeulen-orgel in de Hervormde kerk te Bakkeveen (in 1963 geplaatst door de fa. Leeflang te Apeldoorn).
6. Kerkeraadsnotulen, d.d. 5 augustus en 4 october 1926.
7. Offerte Mense Ruiter, d.d. 13 september 1934; de kerkeraad ging met zijn voorstel accoord vanwege de toegezegde garantie van 10 jaar.
8. Sindsdien is de dispositie gewijzigd: De Trompet is vervangen door een (gehalveerde) Quint 3 vt, terwijl we tegenwoordig een terts 1 3/5 vt vinden op de plaats van de Vox Celeste 8 vt; ook dé tremulant is niet meer aanwezig, de frontkleuring is veranderd. (Gegevens door V.H.M.Timmer)


Persoonlijke notities van de orgelmaker Mense Ruiter (1908-1993).




Ansichtkaart van het kerkgebouw met pastorie. (01)