Orgels in Drenthe - Nieuw-Amsterdam, Gereformeerde kerk

Nieuw-Amsterdam, Gereformeerde kerk

In 1897 plaatst de orgelmaker Van der Molen uit Steenwijk een gebruikt eenklaviers orgel in de in 1882 gebouwde kerk. In 1925/1926 wordt een nieuwe kerk gebouwd en bestelt men een nieuw orgel bij de orgelmaker Standaart uit Schiedam. De architect van de kerk, W. van Straten uit Coevorden, ontwerpt ook het orgelfront. Samen met de preekstoel vormt dit een soort Gesamtkunstwerk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog voert A.J.W. Standaart groot onderhoud uit. Later vervangt men de Vox Humana door een Woudfluit 2’. Verder blijft het orgel ongewijzigd. Het orgel functioneert nog, maar wordt niet meer gebruikt. Er wordt nu gebruikgemaakt van een drieklaviers luidsprekerorgel.

Opnamen Geert Jan Pottjewijd 29 oktober 2016
- Johann Sebastian Bach (1685-1750): Fuga in G BWV 576 Registratie: Prestant 8', Octaaf 4', Woudfluit 2' Pedaal: Subbas 16', Octaafbas 8'.
- Garmt Bouwman: Uit Vijf intermezzi nr. 1 Registratie: Roerfluit 8', Viola d'amore, Aeoline Later +Prestant 8' -Prestant 8' Pedaal: Subbas 16'.

1871
De kerkelijke gemeente wordt op 29 mei 1871 onder leiding van ds. W. Coelingh (1826-1895) van Schoonebeek geïnstitueerd. (04)

1882
Nadat de gemeente van allerlei tijdelijke locaties gebruik heeft gemaakt, wordt een kerk gebouwd. (08) (09)

1897
Orgelmaker H. van der Molen uit Steenwijk plaatst een orgel. In een krantenbericht over de ingebruikname van de nieuwe kerk in 1925 staat: 'Het oude orgel is na veel problemen gekocht door de heren Visser en Westra en is op 1 november 1897 in gebruik genomen.'
Verdere gegevens omtrent dit orgel zijn af te leiden uit een brief van 3 maart 1925 van organist P. Visscher aan Valckx en van Kouteren: 'We hebben in het thans bestaande kerkgebouw een orgel wat bijna 26 jaren in gebruik is. De tinnen frontpijpen, 27 in getal, welke naar ik meen van de 8 vts prestant zijn, zijn nog als nieuw. Kunnen die misschien voordeeligheidshalve nog weer gebruikt worden? Of is het verstandiger het geheel te verkoopen of verruilen ? We hebben daarin 8 vts prestant 8 v. bourdon, 4 en 2 vt octaaf,4 v. fluit,2 vt woudfluit en mixtuur 5 sterk. Deze allen zijn doorloopende registers, behalve enkele van groot octaaf waar prestant en bourdon ineen loopen. Tevens is er nog 16 v. prest, discant. Wat zou zoón instrument nog op kunnen brengen ? Voor een groot deel zijn de pijpen van hout. M.i. zou het nog zeer goed voor een kleine kerk kunnen dienen.'
Hieruit valt de volgende dispositie af te leiden:
Prestant 8'
Prestant 16' discant
Bourdon 8'
Octaaf 4'
Fluit 4'
Octaaf 2'
Woudfluit 2'
Mixtuur III
De bouwer van het instrument wordt niet genoemd.

1909:
Waarschijnlijk berteft dit de uitloting van aandelen voor de stichting van het eerste kerkgebouw. Zie De bazuin; gereformeerde stemmen uit de Christelijke Afgescheidene Kerk in Nederland (jaargang 57, 1909, no 40, 01-10-1909).

1924:
Uitvoering van de reciteervereniging met zang onder leiding van H. Gorter. Ook de muziekvereniging werkt mee onder leiding van de heer Van der Linde. Na afloop wordt er gecollecteerd voor een nieuw orgel in de nieuw te bouwen kerk. Zie Emmer courant (15-04-1924).
Op 24 juli stuurt architect van Straten uit Coevorden een brief met ingesloten 3 tekeningen (Tekening 01, tekening 02 en tekening 03) met het ontwerp van de kerk en bijbehorende gebouwen. De brief bevat ook een toelichting op het ontwerp.
Er wordt een instructie voor de orgelcommissie geschreven. De instructie is niet gedateerd. (05)

Ontwerptekening van het orgel door architect W. van Straten uit Coevorden in 1924

1925
Bouw van een nieuwe kerk naar een ontwerp van architect W. van Straten uit Coevorden. Het interieur en het orgel worden door hem ontworpen.
Op 2 maart stuurt P. Visscher een brief aan fa. Valckx & Van Kouteren met het verzoek een aanbod te doen voor een nieuw orgel en uit te zoeken wat er nog bruikbaar is van het huidige orgel.
Op 4 maart komt Valckx & Van Kouteren met een aanbod voor een orgel voor circa f 6.500,-.
Op 6 maart schrijft P. Visscher aan fa. Valckx & van Kouteren dat een bezoek aan Nieuw-Amsterdam nog te vroeg is in dit stadium. Hij zoekt naar besparingsmogelijkheden, bijvoorbeeld geen windmotor maar een trapinrichting. Het tweede blad van de brief ontbreekt. Het bedrag van f 6.500,- is te hoog. Een bedrag van f 4.000,- is beter passend.
Op 8 maart komt Valckx & van Kouteren met een aanbod voor een eenklaviers orgel.
Op 23 april biedt Dekker uit Goes aan om het bestaande orgel te kopen en een nieuw orgel te leveren.
Op 1 mei vraagt P. Visscher opnieuw aan Valckx & van Kouteren een aanbod voor een nieuw orgel te doen.
Op 4 mei doet de firma Dekker een aanbodwaarin wordt verwezen naar een eerder gesprek. Meegestuurd wordt een offerte voor een nieuw orgel voor f 3395,-, inclusief de inruil van het bestaande orgel.
Op 4 mei stuurt Valckx & van Kouteren een brief als antwoord op een verzoek voor overleg.
Op 7 mei stuurt fa. Valckx & van Kouteren een prijsberekening voor een orgel met 1 manuaal inclusief een concept-garantiebewijs.
Van 8 mei dateert het eerste contract met Standaart. Dit contract wordt later vervangen door het definitieve contract van 27 mei.
Op 27 mei dankt Standaart voor de opdracht tot het bouwen van een nieuw orgel. Het contract is bijgesloten. Zie De standaard (28-05-1925), De Nederlander (29-05-1925), Amsterdamsche kerkbode; officieel orgaan van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk (doleerende), (jrg 39, 1925, no 2001, 07-06-1925).
Op 2 juli vraagt Standaart om een orderbevestiging en of het toevoegen van een crescendokast voor het hele orgel akkoord is.
Op 13 juli bevestigt Standaart het inbouwen van de crescendokast. Ook dringt hij erop aan dat architect Van Straten een fronttekening levert.
Van 6 augustus dateert een brief van architect van Straten aan de orgelcommissie waarin hij zijn ongenoegen uit over het feit dat de orgelcommissie rechtstreeks correspondeert met Standaart over de orgelkas. Er was afgesproken dat de architect met Standaart het overleg zou voeren.
Daarna vraagt architect Van Straten om een overleg tussen hem, Standaart en de orgelcommissie te organiseren, teneinde het ontwerp voor de orgelkas af te ronden.
Op 18 november stuurt Standaart een garantiebewijs.
Van 24 november dateert een kwitantie van Standaart voor de betaling van de eerste termijn van f 3.075,-. Hiervan is f 3.000,- voor het nieuwe orgel en f 75,- voor de overplaatsing van het oude orgel naar Drachtstercompagnie.
Op 11 december stuurt J. Tromp uit Sappemeer een briefkaart aan P. Visscher. Hij krijgt van Standaart een rekening van f 75,- voor de opstelkosten van het oude orgel in Drachtstercompagnie, maar afgesproken was dat de Gereformeerde Kerk van Nieuw-Amsterdam dit zou betalen. Dit geldt ook voor meerkosten.
Kerk en orgel worden op 17 december 1925 in gebruik genomen. Het orgel is een schenking van de familie Visscher. De eerste organisten stammen dan ook uit deze familie. Zie De heraut voor de gereformeerde kerken in Nederland (1925, no 2501, 27-12-1925), Provinciale Drentsche en Asser courant (21-12-1925).

Dispositie:
Manuaal: Prestant 8', Bourdon 16' b/d, Roerfluit 8', Viola d'Amore 8' b/d, Voix Celeste 8' b/d, Aeoline 8', Orkestfluit 4' b/d, Octaaf 4', Cornet-Mixtuur II-V, Vox Humana 8' b/d, Trompet amabile 8' b/d.
Pedaal: Subbas 16', Echobas 16', Octaafbas 8'
Tremulant
Octaafkoppel
Vaste combinaties: P, MF, F, T
1 vrije combinatie
Zwelpedaal
Het gehele orgel staat in een zwelkast. (03)

Op 18 december schrijft Standaart dat het meerwerk in Drachtstercompagnie door Standaart in rekening is gebracht bij G. Tromp.

1926
Op 21 januari stuurt J. Tromp uit Sappemeer een rekening aan P. Visscher voor werkzaamheden aan het oude orgel te Drachtstercompagnie.
Op 17 februari schrijft Standaart aan de orgelcommissie van Nieuw-Amsterdam. Men wil graag een nota van het door Nieuw-Amsterdam voorgeschoten kostgeld. Ook zijn er problemen rond het plaatsen van het oude orgel van Nieuw-Amsterdam in Drachtstercompagnie door Tromp uit Sappemeer.
Op 6 april beantwoordt J. Tromp uit Sappemeer een brief van P. Visscher van 26 maart. Er is blijkbaar een verschil van mening over een bedrag van f 80,43.
Op 7 juni schrijft de financiële commissie van de kerk aan Standaart over een aangeboden wissel van f 975,10 voor de slottermijn. Men is het hiermee niet eens. Er wordt een specificatie gewenst. Tevens wordt aan de orde gesteld dat er door de kerk betaald is voor kost en inwoning van personeel van Standaart, hetgeen in mindering moet worden gebracht. Ook is f 75,- betaald voor de overplaatsing van het oude orgel naar Drachtstercompagnie. Er wordt gevraagd om het toesturen van het garantiebewijs.
Op 9 juni dringt Standaart per briefkaart aan op betaling van de slottermijn. Daarna zal de f 89,20 voor huisvestingskosten worden terugbetaald.
Op 10 juni schrijft de financiële commissie van de kerk aan Standaart dat er nog geen specificatie van de slottermijn is ontvangen en dat ook het garantiebewijs nog niet is geregeld.
Op 11 juni stuurt Standaart een specificatie van de slottermijn en een garantiebewijs. De slottermijn wordt vastgesteld op f 1080,-: orgel f 3900,-, Crescendokast f 150,-, overplaatsing oude orgel f 75,-, meerprijs andere windmotor f 35,-. Reeds betaald is f 3.000,-.
Op 14 juni schrijft de financiële commissie dat een bedrag van f 960,80 correct is. Gewezen wordt op de al betaalde huisvestingskosten van f 89,20 en ook de meerprijs voor de motor is niet akkoord.
Op 15 juni wijst Standaart er op dat de andere windmotor f 60,- extra heeft gekost en dat ze maar de helft in rekening hebben gebracht. Voor de huisvestingskosten wil hij een rekening ontvangen. Het garantiebewijs is al eerder toegestuurd.
Op 17 juni schrijft de financiële commissie van de kerk dat de specificatie van het bedrag van f 89,20 al is toegezonden. De kerk beslist hoe vaak er zal worden gestemd. Voordat de garantie is verstreken zou de firma Standaart weleens niet meer kunnen bestaan!
Op 21 juni schrijft Standaart dat de specificatie van de f 89,20 niet is ontvangen. Een nieuw garantiebewijs is onderweg.
Op 22 juni stuurt de financiële commissie van de kerk een brief aan Standaart met ingesloten f 960,80 aan bankbiljetten en postzegels. De kwitantie van Standaart voor de ontvangst van de slottermijn van f 960,80 dateert van 22 juni. Ook is er een kwitantie van Standaart van f 0,55 voor 'Briefpost'. Op 25 juni bedankt Standaart voor de betaling. Een kwitantie is bijgesloten.
In Juni stuurt architect van Straten een Rekening van f 50,10 voor het ontwerpen van het orgelfront.

1932
Er wordt een feestavond georganiseerd ten bate van het orgelfonds. Het orgel wordt bespeeld door P. Visscher en W. Jonker. Het zangkoor staat onder leiding van J. Gorter. De collecte brengt f 16,05 op. Zie Emmer courant (30-03-1932).

1937
Uitvoering door de christelijke zangvereniging Soli Deo Gloria. Simon Strating uit Emmen bespeelt het orgel en mevrouw Van Buiten zingt. Zie Emmer courant (31-03-1937).

1942
Op 1 april schrijft dr. ir. A.J.W. Standaart (Zoon van Standaart sr.) in een brief aan organist W. Visscher dat hij via zijn vader 350 membranen beschikbaar heeft om de versleten membranen te vervangen. Deze werkzaamheden kunnen voor f 275,- worden uitgevoerd. De firma Standaart is inmiddels failliet.
Verder uit te voeren werkzaamheden:
-Reparatie van het transmissieapparaat van de Roerfluit 8'.
-Nazien van de membraanlatten en deze deels voorzien van nieuw leer.
-Bijstellen van de kegels en deels opnieuw bevilten vanwege motvraat.
Op 4 april schrijft W. Visscher aan Standaart dat de kerkenraad een beslissing omtrent de opdracht zal nemen. Hij verwacht een goedkeuring.
Op 9 april schrijft W. Visscher aan Standaart dat de kerkenraad goedkeuring voor de werkzaamheden heeft gegeven. (03)

19x
De oorspronkelijke Vox Humana 8' is later vervangen door een Woudfluit 2'.

1952
Er wordt een samenkomst georganiseerd door de Gereformeerde Jeugdcentrale met medewerking van de Gereformeerde zangvereniging SDG en organiste mej. G. Visscher. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (20-12-1952).

1967
Op 15 april geeft de Orgelbouwadviescommissie van de Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV) een advies over het orgel. Adviseurs zijn Piet Rippen uit Emmen en Johan van Dommele uit Arnhem.
Het orgel is door hen op 15 maart onderzocht. Het orgel is goed onderhouden en functioneert naar behoren. Geadviseerd wordt in elk geval werkzaamheden uit te laten voeren om de hinderlijke bijgeluiden in te perken.
De sterkteverschillen binnen enkele registers dienen te worden opgelost. Jammer is dat het orgel maar één manuaal heeft. Een uitbreiding naar twee klavieren met een elektrische speeltafel zou mogelijk moeten zijn voor circa f 30.000,-.
De voorkeur van de commissie gaat uit naar volledige nieuwbouw. Dit zal echter een bedrag vergen van f 45.000,-. Geadviseerd wordt om niet te kiezen voor goedkope tussenoplossingen. (03) (07)

1968
Op 11 maart stuurt de GOV de rekening voor het orgeladvies. Het orgel blijft daarna onveranderd. (07)

Foto Geert Jan Pottjewijd

2025
Het orgel is niet meer in gebruik. Er wordt gebruikgemaakt van een drieklaviers luidsprekerorgel.

Bronvermelding:

www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Nieuw_Amsterdam,_Vaart_Noordzijde_139_-_Noorderkerk (22-01-2025).
www: http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Noorderkerk,_Nieuw-Amsterdam (22-01-2025).
Drents Archief: 0413 - Gereformeerde Kerk te Nieuw-Amsterdam 42 Stukken betreffende de bouw en financiering van een kerkgebouw, consistorie, kosterswoning en kerkorgel, 1920- 1926.
www: https://gereformeerdekerken.info/2017/11/28/de-evangelisatiearbeid-van-de-gereformeerde-kerk-te-nieuw-amsterdam/ (29-07-2025).
Drents Archief: 0413 - Gereformeerde Kerk te Nieuw-Amsterdam 128 Instructie voor de commissie voor de orgel-aankoop, z.j.
Boek: A. van der Laan, Nieuw-Amsterdam-Veenoord Hondervijfentwintig bij elkaar, Stichting 125 jaar Nieuw Amsterdam/Veenoord, 1985.
VU-Archief: 669 Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV) - Orgelbouwadviescommissie 1-780 Doos 55 446. Nieuw Amsterdam, Gereformeerde Kerk, 1967.
Boek: G. Pool, Een huis aan de vaart. 1871-1996. Momenten uit 125 jaar Gereformeerde Kerk in de leefgemeenschap Nieuw-Amsterdam-Veenoord.
www: https://gereformeerdekerken.info/2017/11/30/het-kerkoproer-van-1879-te-nieuw-amsterdam-dr/ (02-05-2026).