In 1902 krijgt de in 1873 gebouwde kerk een eenklaviersorgel met aangehangen Pedaal van orgelmaker L. van Dam uit Leeuwarden. In 1948 restaureert Johann Reil uit Heerde het instrument en voegt hij een windmotor toe. In 2012 volgt een nieuwe restauratie door Reil. Het instrument is vrijwel ongewijzigd bewaard gebleven."

Informatie over de kerk

1871
Er worden in Dalen, Sleen en Emmen plannen gemaakt voor de bouw van Hervormde kerken in Nieuw-Dordrecht en Nieuw-Amsterdam. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (01-08-1871).

1872/1873
De Hervormde Kerken van Nieuw-Dordrecht en Nieuw-Amsterdam worden aanbesteed. Zie Het vaderland (07-06-1872).

1873
De kerk wordt op 26 december in gebruik genomen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (23-10-1873), (29-12-1873).

1879: D.J. Oostergo, onderwijzer in Veenoord, wordt benoemd tot voorzanger/voorlezer als opvolger van de overleden onderwijzer S. Swartsenberg. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (09-10-1879).

1882: Oostergo neemt ontslag als voorzanger/voorlezer. Hij wordt opgevolgd door A. Visser, schoolhoofd ter plaatse. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (28-11-1882), (04-12-1882).

1895
Ds. van Wijngaarden stelt in de kerkenraadsvergadering van 22 april voor om een orgel aan te schaffen. Hij rekent op de steun van de kerkvoogdij, maar die blijkt er niet te zijn. Er is f 2.000,- nodig. Ook een maandelijkse collecte voor een orgelfonds wordt door de kerkvoogdij afgewezen. (11)

1899
Op 14 december wordt er een commissie voor de aanschaf van een orgel samengesteld met een kerkvoogd, een notabel, een kerkenraadslid en een gemachtigde van het kiescollege. Als voorzitter wordt ds. Stegeman aangesteld. (11)

1900
Er wordt een collecte voor de aanschaf van een orgel gehouden. Zie Nieuwsblad van het Noorden (23-05-1900).

1901:
De financiën zijn nog niet helemaal rond, maar er is een opdracht aan orgelmaker Van Dam uit Leeuwarden verstrekt voor de bouw van een orgel. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (27-02-1901).

1902
Het orgel wordt per schip naar Dedemsvaart vervoerd en vandaar met de stoomtram naar Nieuw-Amsterdam gebracht.
Het wordt op 15 juni in gebruik genomen. Gepreekt wordt over Job 38 vers 6b. Als organist functioneert de orgelmaker P. van Dam. (11) (01) Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (19-06-1902), Kerkelijke Courant (27-06-1902).

Klik op de afbeelding voor een vergroting (07) 'Bestelgoed Franco tot Dedemsvaart. Verder per stoomtram naar Nieuw-Amsterdam. adr. Den Heer van Dam in de Herv. Kerk. afzender L v. Dam en Zonen, Leeuwarden'

1905
Organist A. Visser viert zijn 25-jarig jubileum. Hij begon als voorzanger/voorlezer. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (01-04-1905).

1906
Concert door organist Secreve en zijn vrouw. Adr. Lievering werkt mee als violist. Zie Emmer courant (19-09-1906), Provinciale Drentsche en Asser courant (22-09-1906).

1916
Concert door organist Secreve en zijn echtgenote. Zie Emmer courant (07-10-1916), (14-10-1916).

1922
Concert door twee zangeressen met begeleiding van viool en cello. Orgelspel door de plaatselijke organist van de Gereformeerde Kerk P. Visscher. Zie Emmer courant (13-12-1922), (23-12-1922).

1924
Concert met zang, orgel, piano, cello en viool. Zie Emmer courant (01-02-1924), (19-02-1924).

1938
Jaarfeest christelijke meisjesvereniging. In de pauze een orgelconcert door ds. Volger. Zie Emmer courant (04-02-1938).

1948
Op 26 december vraagt  organist Willem Hendrik Zwart, die is aangesteld als adviseur, aan Reil om het orgel te bezoeken en te kijken naar de onderhoudstoestand. Ook wil men een windmotor aanschaffen. Er liggen al offertes van Vierdag voor f 1400,- en van Madern voor f 500,- tot f 600,-. Beide offertes worden door Zwart ontraden vanwege de kwaliteit van deze orgelmakers.

1949
Op 3 januari schrijft de kerkvoogdij aan Reil dat het pedaal niet bespeelbaar is. Op de tweede kerstdag was het nog in orde toen Willem Hendrik Zwart het bespeelde. De organiste constateert op 1 januari dat het pedaal er geheel scheef voorlag en dat er zaken gebroken waren.
Reil brengt op 15 januari een offerte uit van f 1.543,- voor het restaureren van het orgel.
De volgende werkzaamheden worden voorgesteld:
 - Het pijpwerk uitnemen en het orgel grondig schoonmaken
 - Herintonatie van het pijpwerk en daarna stemmen.
 - Het oude pedaalklavier en pedaalwellenbord vervangen door een nieuw.
 - Installatie van een windmotor
 - Opnieuw afregelen van de mechaniek na verbetering van de uitgesleten walslagers
 - Vervangen van het leer op de ventielen.
Op 2 februari schrijft de kerkvoogdij aan Reil dat zij nog geen beslissing hebben kunnen nemen over de offerte. Deze wordt echter binnenkort verwacht.
Op 17 februari schrijft de kerkvoogdij dat de restauratie door Reil volledig kan worden uitgevoerd. Er is nog wel een probleem met het 10-jarig stemcontract met Madern, waarvan nog maar 2 jaar zijn verstreken. Ze zijn er echter niet tevreden over omdat organist Willem Hendrik Zwart uit Coevorden twee week na een stembeurt van Madern constateert dat de stemming niet goed is.
Op 22 februari schrijft Reil aan de kerkvoogdij dat het stemcontract met Madern opgezegd moet worden om te kunnen voldoen aan de garantievoorwaarden van het contract. Ze kunnen de constatering van Willem Hendrik Zwart gebruiken als opzegreden. (07)

1955
Op 5 april vraagt de kerkvoogdij aan Reil of een paar vastzittende toetsen van het pedaal voor Pasen gerepareerd kunnen worden. (07)

1956
Op 30 januari vraagt de kerkvoogdij aan Reil een kostenopgave voor de verplaatsing van het orgel. Het orgel zal boven de preekstoel komen te staan.
Op 6 februari beantwoordt Reil de brief van 30 januari en stelt dat de verplaatsing f 1710,- moet gaan kosten. De werkzaamheden moeten goed worden afgestemd, zodat Reil vroegtijdig weet wanneer wat te doen vanwege de goed gevulde orderportefeuille.
Op 15 februari schrijft de kerkvoogdij dat het pedaal niet goed functioneert. Dit is veroorzaakt tijdens een schoonmaakbeurt. Men vraagt of de werkzaamheden kunnen worden gecombineerd met een stembeurt.
Op 9 april schrijft de kerkvoogdij Reil om snel langs te komen, daar er enige toetsen regelmatig vastzitten. (07)

1957
Op 11 december schrijft organist Salomons een brief dat er handmatig moet worden gepompt, omdat de verbinding tussen de windmotor en orgel niet correct werkt. Dit is erg onhandig omdat er moet worden gerepeteerd voor een concert met de Kerstdagen. (07)


Foto links: (12) B 47740-187 (1974) Foto rechts: Beeldbank Drents Archief MZ11010040208 (1980)

1987
Op 29 april vraagt de kerkvoogdij aan Reil eens te inventariseren wat de toestand van het orgel is.
Op 24 november stelt Reil voor een nieuwe windmotor te plaatsen. De oude is ongeschikt en maakt teveel lawaai. (07)

1992
In maart 1992 schrijft Jan Jongepier een restauratierapport.
In het rapport constateert Jongepier dat het orgel gaaf bewaard is gebleven zonder al te veel wijzigingen.
De volgende gebreken worden geconstateerd:
 - Er is veel vervuiling.
 - Veel houten pijpen zijn gescheurd
 - De balg is niet winddicht
 - De windlade is niet winddicht.
 - Van veel pijpen zijn de bovenranden beschadigd
 - Er is actieve houtworm aanwezig.
 - De bekers van de Trompet zijn beschadigd.
 - De tractuur is ontregeld en de klaviatuur ligt ongelijk.
Tot een restauratie komt het nog niet. (07)

1993
Reil constateert in een brief van 26 augustus dat het orgel er slecht bij staat vanwege de vele lekkages. (07)

1995
Reil beschrijft in een brief van 15 maart hoe een monumentenstatus aangevraagd moet worden. Als het orgel op de monumentenlijst staat is het ook mogelijk subsidie voor een restauratie aan te vragen. (07)

1996
Reil schrijft weer een brief over de toestand van het orgel en raadt aan om contact op te nemen met de Hervormde Orgelcommissie voor advies. Ook wordt geadviseerd een aanvraag te doen om het instrument geregistreerd te krijgen als monument.(07)

1998
Het instrument wordt op de monumentenlijst geplaatst.

2000
Jan Jongepier schrijft in februari een restauratierapport.
In het archief van Reil zijn twee aantekenbriefjes bewaard waarin Jan Jongepier de maten en de mensuren noteert.  (07)


Stemkaart Reil 2007/2008

2009
Op 26 juni 2009 wordt een contract voor de restauratie door Reil afgesloten.(07)

2010
Op 18 mei bevestigt Reil de restauratie, die in twee fasen zal gaan plaatsvinden. (07)

2011
Artikel in het Dagblad van het Noorden van 02-02-2011:
Oog voor juweel van een orgel Reportage van Dam-orgel
Kerk Nieuw-Amsterdam: nog 22.000 euro te kort voor restauratie orgel » Gemeente Emmen betaalt niet mee door Jan Willem Horstman
Nieuw-Amsterdam 'Wat zegt u? Komt de gemeente niet met een bijdrage over de brug? Dat wist ik nog niet." Jenne Lanjouw (66) uit Nieuw-Amsterdam kreeg vorige week een teleurstelling te verwerken. De gemeente Emmen betaalt niet mee aan de restauratie van het monumentale orgel in de Zuiderkerk in Nieuw-Amsterdam. Een subsidie past niet binnen het gemeentelijke beleid en in de begrotingen van 2010 en 2011 is hiervoor ook geen ruimte gemaakt, zo stelt de gemeente. "Heel jammer", zegt Lanjouw. "Maar we gaan gewoon door met onze acties. De restauratie van het orgel moet in april beginnen."
Lanjouw zit net als zijn dorpsgenoten Geert Ellen (66), Jan Timmerman (62) en Fré Kuper (62) in de commissie die geld bijeen moet sprokkelen voor een opknapbeurt van het orgel in de voormalige Nederlands-hervormde kerk. Het instrument werd in 1902 gebouwd en is nog nooit grondig onder handen genomen. En dat is te horen. "Als het orgel wordt bespeeld, hoor je gerommel, maar ook dat het instrument lucht verliest", zegt Ellen. "Wil je het orgel behouden voor de toekomst, dan moet er binnen afzienbare tijd wat gebeuren. Aan de orgelkast, maar ook bijvoorbeeld aan de mechanieken, de windlade, het pijpwerk en de klaviatuur. Het hele orgel moet uit elkaar."
Het orgel in het witte kerkje aan de Vaart Zuidzijde werd gebouwd door de firma Van Dam uit Leeuwarden. Het instrument heeft volgens kenners een hoge ambachtelijke en artistieke kwaliteit. Dat blijkt ook uit het feit dat het orgel een rijksmonument is. Dit in tegenstelling tot de in 1897 gebouwde kerk. De kosten voor restauratie van het orgel worden geraamd op 135.000 euro. Dit bedrag ligt nog niet op de plank, hoewel het rijk een subsidie toezegde van ruim 63.000 euro. "Er is nog een tekort van 22.000 euro", zegt Kuper. "We hopen dat stichtingen en fondsen ons willen steunen. Maar vanzelfsprekend steken wij ook zelf de handen uit de mouwen om geld te verdienen."
Tot nu toe is er met acties ruim 12.000 euro verdiend. Wie wil kan symbolisch één of meer van de ruim vijfhonderd orgelpijpen adopteren. Ook werd geld binnengehaald met de verkoop van knieperties. "Dat gaan we nog een keer doen", zegt Timmerman. "En op 2 maart wordt er in de kerk een benefietconcert gegeven." De verwachting is dat de renovatie van het orgel zo'n driekwart jaar duurt.
Plafond
De restauratie van het orgel is niet de enige grote kostenpost, de komende tijd. Medio 2010 liet het glasvliesbehang aan het plafond los. Om verder afbladderen te voorkomen, moet het plafond opnieuw worden gestuukt. Kostenpost: zo’n EUR 32.000,-. Kuper: "Financieel gezien komt dit ons slecht uit. Ook dit bedrag ligt niet op de plank. Maar het was erger geweest als dat behang na de restauratie van het orgel los was gegaan. Stof is namelijk heel slecht voor kerkorgels." (02)

2012
De restauratie wordt afgerond. Het orgel wordt op 10 maart met een concert door de adviseur Theo Jellema in gebruik genomen.
Orgelmaker Hans Reil vertelt over de historie en de restauratie van het orgel. Voor meer informatie zie het ingebruiknameboekje (03)


Foto Geert Jan Pottjewijd d.d. 29 oktober 2016 Klik op de foto voor een vergroting


Foto (04)


Naamplaatje boven de registertrekkers. Foto Geert Jan Pottjewijd


Detail klaviatuur Foto Geert Jan Pottjewijd

Noten:

1. Kleurenfoto's gemaakt door Joke Bartelds op 22 maart 2009
2. Email 16-02-2011 Wim Boer
3. E-mail 10-03-2012 Roelof Kooiker
4. E-mail 02-01-2014 Janne Lanjouw
5. Boek: NIvO, Het Historische Orgel in Nederland deel 14 blz. 20-21
6. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Nieuw_Amsterdam,_Vaart_Zuidzijde_86_-_Zuiderkerk (22-01-2025)
7. Archief Reil
8. Drents Archief: 0352 Nederlands Hervormde Gemeente Emmen 380 Kaart van het grondgebied van de hervormde gemeenten Nieuw-Amsterdam en Nieuw- Dordrecht; z.jr. [c. 1872]
9. Drents Archief: 0352 Nederlands Hervormde Gemeente Emmen 381 Stukken betreffende de bouw van de kerken en pastorieën te Nieuw-Amsterdam en Nieuw- Dordrecht; 1872, 1873
10. Boek: A. van der Laan, Nieuw-Amsterdam-Veenoord Hondervijfentwintig bij elkaar, Stichting 125 jaar Nieuw Amsterdam/Veenoord, 1985
11. Boek: Huib D. Minderhoud, Kerk in 't midden 125 jaar Hervormd Gemeenteleven op een bunder veengrond, Nieuw Amsterdam/Veenoord: Jubileumcommissie Ned. Herv. Kerk Nieuw Amsterdam/Veenoord, 1998
12. www: http://www.kerkeninbeeld.nl (25-11-2024)