Uit oude aktes blijkt dat de kerk van Ruinen in de 16e eeuw een orgel moet hebben gehad. Het zal zijn verdwenen tijdens de Reformatie of de woelingen van de Tachtigjarige Oorlog. In 1901 plaatst orgelmaker Doornbos een nieuw eenklaviers orgel. Bij de ingebruikname wordt het bespeeld door H.P. Steenhuis, organist van de Martinikerk in Groningen. Pas in 1959 wordt een windmotor geplaatst. Wanneer in de jaren ’70 de kerk wordt gerestaureerd, wordt de Orgelcommissie van de Hervormde Kerk (HOC) om advies gevraagd. De HOC schrijft het orgel toe aan Leichel en adviseert het niet te restaureren vanwege de inferieure kwaliteit. Na de restauratie van de kerk wordt enige tijd een luidsprekerorgel gebruikt. In 1981 wordt het orgel gerestaureerd door Mense Ruiter.

Inventarisatie archief Abij Dikninge No 231, fol.50. Rijksarchief Assen.
'A01570 den 23 Julie 76 gestorven heer Eyso organissta ontrent tusschen tachtetich ende negenttich jaer olt, ende bewaerde den dienst van Sunte Annen altaer mede daer was he to geholden alle dynxsedage mysse to lesen ofte to syngen, nu yd vacteerde, hebben de guede luden yd my bevalen ende to gestaen voer mynen neven, myn swagers sone, ende so he mydtertydt den denst laten verwaren so opdat orgel ende myt der myssen ter tydt he groedt ende daer bequeme to were, ende onse her van runen was nyet hyer mer, to meyn heved op synen huse dan sijn t broder in syn stede sachte, yc verse my den heren van runen salt oeck wal belenen so dese hebt my to gestaen als Rolof van Echten myt Johan sijn sone Rolof van de Cloester Henric de Vos van Stenwyk.'

Klik op de afbeelding voor een vergroting

A01576. It gerekent mit den organist dat is hem hebbe betaelt des blef he mi noch schuldich 2 daler … str …

Rijksarchief Groningen Provinciehuis te Groningen Register Feith, handschrift I in folio nr. 271.
Titelblad van dit handschrift:
'Item, in dessen nhafolgenden boecke sinnen gescreven, de landtrechten der ommelanden van Groningen, ennde binnen in soeven boecken vervatet ennde gedeilet. Item, daernae volgen sommighe olde orden de eertijdes in den lande van Drenthe dorch drosten ennde Etten indertijdt gewizet sinnen. Sampt der lantschappe van Drenthe Landesbrieff, ennde geestelijcke recht, offte Zeendtbrieff.
Gescreven ende vuleindet Anno, 1571 dorch Gerharduin Harmanni, alias Loppersum Organistam in Ruinen.'

1903
De kerkvoogdij laat een leuning aanbrengen bij de orgeltrap. (04)

1904
De beloning van de orgeltrapper wordt met drie gulden verhoogd. (04)

1915
In de kerkvoogdijvergadering van 17 juni komt aan de orde dat er een zitplaats vrij komt in een bank van vier. [...] Hierna wordt, vóór tot stemming van een kerkvoogd wordt overgegaan door de kerkvoogden voorgesteld eenige wijziging te brengen in de vier zitplaatsen welke de afgetreden President gratis genoten had. Zij stellen derhalve voor één van deze plaatsen te laten aan de nieuw te benoemen President, terwijl een zal worden geschonken aan de bediende van de Avondmaalstafel, zoo dit tenminste niet is begrepen onder het salaris van den organist en voorzanger, of wanneer laatstgenoemde hiervan geen gebruik wenscht te maken, dan de drie overige zitplaatsen te verhuren ten bate der Kerkvoogdij. [...] (04)

1922:
Orgelconcert door J. van Wageningen uit Steenwijk. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (24-06-1922), (27-06-1922).

1925
Schoolhoofd H. Sikkens is ziekelijk en zal worden bijgestaan door H. Mulder uit Ansen. In december vraagt Sikkens ontslag als organist. Hij wordt opgevolgd door S. Riegstra uit Ruinen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (23-11-1925), (05-12-1925), (28-12-1925).

1926
H. Sikkens viert zijn 25-jarig jubileum als schoolhoofd in Ruinen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (30-07-1926).

1928
Andreas Doornbos repareert het orgel. Misschien is toen een Quint 3' toegevoegd? Het zuster-orgel in Zuidwolde kreeg direct bij de bouw al een Quint. Zie Nieuwsblad van het Noorden (11-10-1928).

193x
Johan van Meurs noteert de gegevens van het orgel in zijn dispositiecahier. (13)

Klik op de afbeelding voor een vergroting

1951
In de functieomschrijving van de koster van 5 juli staat dat de koster in alle diensten moet klokluiden, orgelpompen en het tekstbriefje verzorgen. Er is nog geen windmotor geïnstalleerd. (05)

1958
Op 19 mei stuurt de N.V. P. van Dam (J. v.d. Bliek) een offerte naar de organist van de kerk S. Riegstra. De organist heeft gevraagd of er een elektrische windvoorziening kan worden aangebracht. Aangeboden wordt een Ventus-windmotor met 1400 omwentelingen per minuut. De windmotor kan voor f 1.135,- worden geplaatst op de orgelzolder. De elektrische voorzieningen dienen te worden aangelegd door een installateur. Een dempkist voor de windmotor kost f 100,- extra. De brief is ondertekend door W.G van Dam.
Op 21 mei wordt de offerte doorgestuurd naar de Hervormde Orgelcommissie (HOC) voor advies. In de brief wordt vermeld dat P. van Dam het orgel regelmatig stemt.
Op 31 mei komt het antwoord van de HOC. Men wil Lambert Erné langs laten komen om de situatie in ogenschouw te nemen, voordat er een advies kan worden uitgebracht.
Op 29 oktober wordt verslag gedaan van het bezoek aan het orgel. Een Meidinger hardloper zal goed voldoen. De HOC vindt dat het bedrag van de offerte te hoog is en men heeft weinig vertrouwen in het bedrijf van P. van Dam. Beter is het een offerte aan te vragen bij Vierdag of Van Vulpen.

Aantekenbriefje van Lambert Erné ? Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Ds. Mulder van Ruinen meldt op 7 november de HOC dat de kerkvoogdij hem heeft gevraagd om aan de HOC te verzoeken een offerte te laten uitbrengen door Vierdag en Van Vulpen.
De offerte van Vierdag is gedateerd op 8 december. De installatie van een Meidinger windmotor zal inclusief installatie f 795,- bedragen. (14) (15)

1959
Op 19 februari vraagt de HOC of de kerkvoogdij een machtiging kan verstrekken voor het geven van de opdracht aan Vierdag.
Op 21 juli stuurt de HOC een rekening voor het voorlopige advies.
Op 12 september stuurt de HOC een brief met de vraag wanneer Ruinen een beslissing neemt omtrent de machtiging voor Vierdag.
Op 15 september deelt de kerkvoogdij mee dat P. van Dam inmiddels een windmotor heeft geplaatst die tot volle tevredenheid functioneert. (14) (15)

1960
Op 31 maart stuurt de HOC een rekening voor een voorlopig onderzoek. (15)


Foto: nr. Pu 33348 1967 (11)

1970
De kerkvoogdij vraagt de HOC om advies.
Op 24 februari antwoordt de HOC dat ze dat graag geven. De standaardwerkwijze wordt uitgelegd. (05) (14)

1971
Op 2 februari vraagt ds. de Bruin of de HOC advies kan geven over het orgel tijdens de kerkrestauratie.
Op 17 maart schrijft de HOC dat ze op 22 mei 1970 hebben toegezegd om te bemiddelen over de aankoop van het Bätz-orgel uit de Jacobskerk van Brielle. Het orgel zou passen in de kerken van Ruinen en Ruinerwold. In beide kerken zijn de financiën niet dusdanig dat men in staat is het orgel te kopen. Dhr. Hülsmann zal overleg plegen met Corneille Janssen van het Drents Museum of er mogelijkheden zijn voor subsidie.
Op 8 april brengt de HOC een voorlopig advies uit. De HOC schrijft het orgel toe aan Leichel. Het is voorzien van een mechanisch kegelladen-systeem. Het orgel heeft een orgelkas van naaldhout in neo-gotische stijl. Het houten pijpwerk is ook van naaldhout. Het metalen pijpwerk is van inferieure kwaliteit. De Trompet heeft doorslaande tongen. Er wordt houtworm geconstateerd. De windlade is van een zachte houtsoort gemaakt in plaats van eikenhout, zoals gebruikelijk. Het leer van de balg lijkt hard geworden te zijn. Bij de komende kerkrestauratie moet het orgel uit de kerk worden verwijderd en opgeslagen. "gelet op de kwaliteit van het instrument, zou het zeer te betreuren zijn, wanneer het -ten koste van naar verhouding grote bedragen- na de kerkrestauratie weer herplaatst zou worden.' Beter is te proberen een historisch orgel te kopen. De vervangingswaarde van het orgel is f 60.000,-.
Op 29 oktober schrijft de HOC dat het gesprek met Corneille Jansen positief was. Janssen is ook van mening dat het orgel niet moet worden herplaatst. Er moet nu een keuze worden gemaakt tussen nieuwbouw of de aankoop van een oud instrument. (15)

Foto: nr. MZ12328000538 12-10-1972 (12)

1972-1975
De kerk wordt gerestaureerd.

1972
In de bouwvergadering van 1 november wordt afgesproken om orgel en kansel in te pakken.

1973
In de bouwvergadering van 15 februari komt onder punt 16 het orgel aan de orde. Het orgel is slecht, maar de gemeente heeft geen geld om het te laten restaureren. De restauratie kan uitgesteld worden. Het elektrische huisorgel heeft genoeg capaciteit. Misschien zijn over een paar jaar orgels beschikbaar uit niet meer gebruikte kerkgebouwen. (10)

Tekeningen van het Bureau Monumentenzorg van 5 december 1972. De trap van de linker tekening is zo nooit gerealiseerd. De trap is wel aan de linkerkant maar loopt andersom. Hij is vanuit de kerk niet zichtbaar. (07) (10)
Klik op de afbeelding voor een vergroting

1975
In de bouwvergaderingen van 27 februari en 18 april komt het orgel weer aan de orde.
Volgens de organist is het orgel na het verwijderen van de omkisting van spaanderplaat in een slechte conditie. De vergadering is het niet eens met deze stelling. Uitgezocht wordt wat het bespeelbaar maken en stemmen gaat kosten. Uitgaven aan dit orgel zijn zonde van het geld. Beter is het tijdelijk gebruiken van een luidsprekerorgel. Het plan is een historisch orgel aan te schaffen.
De bouwcommissie vindt dat het orgel nog wel 'een kwastje verf moet hebben, omdat het nu te veel afsteekt'. Afgesproken wordt te kiezen voor de blauwgroene kleur van de deur van de consistoriekamer.
In de vergadering van 18 april wordt afgesproken een luidsprekerorgel van het merk Johannes achter het orgel te plaatsen. (07)


Foto uit het archief Bureau Monumentenzorg Drenthe (09) (klik op de afbeelding voor een vergroting) Foto links: nr. E 54114-10 1975 (11)

1977
Op 19 februari schrijft de kerkvoogdij aan het Bureau Monumentenzorg (BM) dat er binnenkort een nieuw orgel moet komen. Er is al gekozen voor een luidsprekerorgel. In de kerk past echter beter een pijporgel. Kan er via monumentenzorg misschien een orgel uit een andere kerk worden aangekocht? (10)

1978
In de 3e druk van de brochure De geschiedenis van onze kerk te Ruinen wordt ook het orgel beschreven. Het is zeer onwaarschijnlijk dat het orgel uit de 16e eeuw op het balkon aan de westzijde heeft gestaan. De liturgie speelde zich af in het koor van de kerk.
Orgelmakerij Mense Ruiter maakt op 7 december een rapport. Het orgel wordt ten onrechte toegeschreven aan de orgelmaker Marten Eertman.
Het heeft een mechanische kegellade. Het pijpwerk is voor een deel fabriekspijpwerk en nogal gehavend.
Mechaniek en windlade zijn te slecht om te restaureren. De orgelkas en  de magazijnbalg zijn in slechte staat. De Ventus-windmachine kan worden hergebruikt.
Ruiter adviseert om tot nieuwbouw over te gaan met gebruikmaking van bruikbare delen van het huidige orgel. De kosten worden geschat op f 49.000,-. (08)

1979
Het contract voor de restauratie van het orgel door orgelmakerij Mense Ruiter is gedateerd op 9 mei 1979 voor f 60.514,-
De levertijd is 30 maanden. Het bestek van 19 maart luidt als volgt:

Dispositie:

Prestant 8'	bestaand pijpwerk
Bourdon 16'	bas/discant C-b bestaand, rest nieuw metaal, gereserveerd
Holpijp 8'	C-b bestaand, c-f3 nieuw metaal
Octaaf 4'	nieuw
Roerfluit 4'	nieuw
Quint 3'	bestaand
Octaaf 2'	nieuw
Mixtuur II-IV	nieuw

Het pijpwerk wordt schoongemaakt en gerestaureerd. Het nieuwe pijpwerk dient aan te sluiten bij de Prestant 8'.
De windlade wordt vervangen door een nieuwe windlade en er wordt een nieuwe magazijnbalg onder de windlade geplaatst.
De klaviatuur wordt vervangen met een toetsbeleg van palmhout en ebbenhout.
Er komt een nieuwe toets- en registermechaniek.
De oplevering is in november 1981. (08)

1. Boek: Hans Fidom (redactie), NIvO, Het Historische Orgel in Nederland 1894-1901, NIvO, 2008 350-351
2. www: http://reliwiki.nl/index.php/Ruinen,_Brink_11_-_Mariakerk
3. Tijdschrift: B. Lonsain, De toren te Ruinen, Nieuwe Drentse Volksalmanak 1924  blz. 23
4. Drents Archief: 0395 Nederlands Hervormde Gemeente Ruinen 91 Notulen Kerkvoogdij 1864-1915
5. Drents Archief: 0395 Nederlands Hervormde Gemeente Ruinen 93 Kerkvoogdij Ingekomen stukken en minuten van uitgaande stukken; 1861-1971; met grote hiaten
6. Drents Archief: 0395 Nederlands Hervormde Gemeente Ruinen 11 Notulen van vergaderingen van kerkenraad en kiescollege 1897-1941 aug
7. Drents Archief: 0395 Nederlands Hervormde Gemeente Ruinen 102 Tekeningen en bestek voor de restauratie van het kerkgebouw; 1974-1976
8. Archief Orgelmakerij Mense Ruiter
9. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 1269 Ruinen, Brink 11 (NH kerk), toren en historie kerk; 1954-1987
10. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 1268 Ruinen, Brink 11 (NH kerk) weeklijsten; 1972-1973
11. www: http://www.kerkeninbeeld.nl (15-02-2025)
12. Beeldbank Drents Archief
13. Boek: Jaap Brouwer, Johan van Meurs – Een studie over een pionierend orgeladviseur, Groningen: Philip Elchers, 2017.
14. Utrecht Universiteitsbibliotheek Archief Lambert Erné 7653-Ruinen-HK Dossier 2417
15. Utrecht, Het Utrechts Archief, 1445 Orgelcommissie, 1128. Ruinen, 1958-1971