Ruinerwold, Hervormde kerk

In 1872 plaatst Petrus van Oeckelen een eenklaviers orgel in het koor. Dit gebeurt vanwege de slechte staat waarin de kerk verkeert. Op 7 april wordt het in gebruik genomen met een bespeling door jonkheer mr. S.W. Trip. In 1921 wordt het orgel bij de kerkrestauratie verplaatst van het koor naar een nieuwe galerij aan de westkant van de kerk. Het orgel wordt direct tegen de muur geplaatst, waardoor het interieur alleen kan worden bereikt via een opening in de achtermuur. In 1978 wordt het orgel door Reil gerestaureerd vanwege de schade die de kerkverwarming heeft aangericht. Na 2000 voert orgelmaker Reil enkele malen groot onderhoud uit.

Informatie over de kerk

1857
Er worden sollicitanten opgeroepen voor de functie van hulponderwijzer. 'In staat, om tevens de kerkdienst zonder Orgel waar te nemen.' Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (28-11-1857).

1858
Sollicitanten gevraagd voor de positie van hoofdonderwijzer. De taak van voorzanger wordt tot nu toe uitgeoefend door de hoofdonderwijzer. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-05-1858).

1866
Er worden plannen gemaakt voor een nieuw orgel. De verkoop van zitplaatsen heeft al f 960,-  opgebracht. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (02-06-1866), (14-06-1866).

1869
Weer bericht dat men een orgel wenst aan te schaffen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (14-09-1869).

1870
Ondanks het feit dat Ruinerwold een welvarend dorp is, heeft men nog geen klok en orgel in de kerk. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (29-04-1870).
In september wordt besloten een orgel te laten bouwen. Zie Meppeler Courant (1870-04-30), Provinciale Drentsche en Asser courant (03-06-1870).
In september wordt beslten een orgel aan te schaffen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (27-09-1870).

1871
Van Oeckelen krijgt opdracht om voor f 3.000,- een orgel te bouwen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (03-03-1871), Algemeen Handelsblad (07-03-1871).
In mei wordt er op gewezen dat het goed zou zijn ook een torenklok aan te schaffen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (20-05-1871).
In november wordt begonnen met het overbrengen van het orgel naar de kerk.Wie weet komt er ook een torenklok. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-11-1871).

1872
Het orgel wordt door Petrus van Oeckelen in het koor geplaatst. Dit gebeurt vanwege de slechte staat waarin de kerk verkeert.
De ingebruikname vindt plaats op 7 april met een bespeling door jonkheer Mr. S.W. Trip. Zie Meppeler Courant (10-04-1872), Provinciale Drentsche en Asser courant (09-04-1872).

Dispositie:
Manuaal   Pedaal
Bourdon 16' bas/discant C-a
Violon 16' discant  
Prestant 8'  
Holpijp 8'  
Holfluit 8'  
Viola da Gamba 8'  
Octaaf 4'  
Fluit 4'  
Quint 2 2/3'  
Octaaf 2'  
Cornet V discant  
Trompet 8' bas/discant  

Door middel van een piano/fortetrede kan de aanwezigheid van een tweede klavier worden gesuggereerd. Hierdoor worden de Octaaf 4' en 2', Cornet, Quint en Trompet uitgeschakeld. Door de ongebruikelijke ligging van de bas-discantdeling (tussen c en cis) van de Bourdon 16 vt wordt een zelfstandig Pedaal gesuggereerd. De orgelbank heeft een rugleuning over de volle breedte van de bank.
De kerkvoogden plaatsen een advertentie in de krant, dat het orgel 'uitmuntend voldoet [...] en bevelen zij met vrijmoedigheid gemelde firma aan bij allen, aan wie de zorg voor het vervaardigen van nieuwe orgels mogt zijn opgedragen.' Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (10-04-1872,).


Ontwerptekening door Van Oeckelen (07) Klik op de afbeelding voor een vergroting

1873
De blinde organist Oord geeft een orgelconcert, waarbij hij zelf de zangpartij voor zijn rekening neemt. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (13-12-1873).

1902
Het schoolhoofd van de school in Oosteinde wordt organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (10-12-1902).

1905
Voorlezer en voorzanger M. Koning wordt opgevolgd door de onderwijzer B. Henkel. Henkel krijgt voor het uitoefenen van deze functie toestemming van Gedeputeerde Staten. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (09-09-1905), (30-09-1905).

1906
Concert door J.H. Secrève orgel, mevrouw Secrève-Eminckhoven zang en L. van der Tand viool. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (09-03-1906).

1921
Het orgel wordt bij de kerkrestauratie verplaatst vanuit het koor naar een nieuwe galerij aan de westkant van de kerk. Het orgel is direct tegen de muur geplaatst, waardoor het interieur alleen kan worden bereikt via een opening in de achtermuur. Het orgel heeft dan ook geen achterwand. De achterwand is bij de verplaatsing verwijderd.
Dhr. Lubbers neemt na bijna 53 jaar afscheid als organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (29-11-1921), (11-11-1922).

1926
Ds. de Boer schrijft een boekje over de kerk. Hij vermeldt in het boekje ook de verplaatsing van het orgel van de oostzijde naar de westzijde. (10)
Concert in oktober door ds. v.d. Berg uit Koekange (orgel) en Mej. G. Vermeulen (zang). Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (19-10-1926).


Foto: (10)

1930
Propaganda-kunstavond van de Nederlandse Blindenbond met medewerking van H.J. Besser bariton, C. Roelofs orgel en H. v.d. Heuvel declamatie. Ook het plaatselijk koor Con Amore werkt mee. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (26-09-1930).

193x
Johan van Meurs noteert de gegevens van het orgel in zijn dispositiecahier. (11)

Klik op de afbeelding voor een vergroting


Foto links: Stichting Orgelcentrum Gr 3199 en nr. Pu 26858 1964 (12) Foto rechts: nr. E 45696-6 1972 (12)

1970
Op 15 juni schrijft het Bureau Monumentenzorg aan de kerkvoogdij dat de rijksorgelbouwadviseur de vraag of het orgel een monumentenstatus heeft nog niet kan beantwoorden. Er wordt aangeraden contact op te nemen met de Hervormde orgelcommissie (HOC) voor nader onderzoek. (09)
Op 12 december beantwoordt de kerkvoogdij een brief van 9 oktober van de Hervormde Orgel Commissie (HOC). De kerk wordt in 1971 gerestaureerd. Volgens het Provinciaal Museum van Drenthe zou het orgel tijdens de restauratie moeten worden verwijderd. Kan de kerk door de HOC worden geadviseerd? (13)

1971
Op 17 maart verschijnt het voorlopige rapport van de HOC. Er wordt vermoed dat het orgel is gebouwd door van Oeckelen. Daarna volgt de dispositie. Het orgel bevindt zich in een nagenoeg onbespeelbare staat. Een deel van het pijpwerk is uitgenomen en opgeslagen in kisten. ´De wijze, waarop deze pijpen zijn ingepakt tart elke beschrijving, het pijpwerk is dan ook zeer gehavend.´ Het is niet vast te stellen of deze registers compleet zijn. De windlade is vermoedelijk lek. Het orgel is echter zeer slecht toegankelijk. De speelaard van het orgel is zeer zwaar. Tijdens de restauratie van de kerk moet het binnenwerk worden verwijderd. De kas kan blijven staan. ´Het instrument moge in aanleg van degelijke makelij zijn+ het is onmiskenbaar een product van een periode in de orgelbouw, waarin het diepe verval, waarin deze kunst zou komen te verkeren, zich al duidelijk manifesteerde. Wij vragen ons daarom af, of niet een betere besteding van de gelden, welke aan het orgel ten koste zouden moeten worden gelegd, mogelijk is.´ Een kandidaat is het door Bätz in 1835 gebouwde orgel voor de Jacobskerk in Brielle dat nu te koop staat. Onze adviseur zal binnenkort overleggen met dhr. Corneille Janssen van het Drents Museum over deze materie.
Op dezelfde datum schrijft de HOC naar de kerkvoogdij van de Jacobskerk in Brielle. Het orgel zou volgens adviseur Willem Hülsmann goed passend zijn voor de Hervormde kerken in Ruinen of Ruinerwold. In beide kerken zijn echter de financiën voor de koop net voldoende aanwezig. Een gesprek met dhr. Corneille Janssen van het Provinciaal Drents Museum kan misschien een subsidie opleveren waardoor aankoop misschien wel mogelijk wordt.
Op 2 april schrijft de HOC dat het gesprek met Corneille Janssen wegens ziekte is uitgesteld. U hoort wanneer het gesprek zal plaatsvinden.
Op 8 april stuurt de HOC een rekening voor het voorlopig advies.
Op 29 oktober schrijft de HOC dat het gesprek met Corneille Janssen een positief resultaat heeft gehad. Het zal positief adviseren voor een subsidie voor het plaatsen van het orgel uit Brielle. De HOC zal uitzoeken of het orgel nog beschikbaar is. Het huidige orgel moet worden verzekerd tegen een vervangingswaarde van f 75.000,-.
Op een notitie van 4 februari 1976 blijkt dat het orgel uit Brielle als was toegezegd aan een kerk in Ermelo. De laatste aantekening in het dossier was dat dhr. Talsma als adviseur zal optreden. (13)

1972
Reil doet op 8 mei een voorstel om het orgel weer in orde te brengen. Reil wil de volgende werkzaamheden uitvoeren:
 - het repareren en terugplaatsen van pijpwerk dat voor een geplande restauratie uit het orgel is gehaald en niet weer teruggeplaatst. Het pijpwerk is daarbij sterk beschadigd.
 - een grote stembeurt en onderhoudswerk.
De werkzaamheden kosten vijf mandagen voor f 1350,-.
De kerkvoogdij schrijft op 19 mei dat de uitgebreide stembeurt kan worden uitgevoerd. (06)

1976
Op 24 februari schrijft de HOC naar de kerkvoogdij dat uit een telefoongesprek bleek dat het orgel voorlopig is hersteld door Reil. Mochten er toch nog plannen zijn voor een volledige restauratie dan zal de HOC graag adviseren. (13)

1977
Op 17 januari schrijft Reil naar aanleiding van een bezoek aan het orgel dat de toestand van het orgel zienderogen achteruit gaat en dat een restauratie steeds noodzakelijker wordt.

1978
Op 13 april schrijft de kerkvoogdij aan de Rijksdienst voor Monumentenzorg. Het orgel is langzamerhand toe aan een restauratie. De kerk staat onder bescherming van monumentenzorg. Het orgel echter nog niet. Is het mogelijk om ook het orgel op te nemen?
Op 12 september schrijft de kerkvoogdij op basis van een gesprek met Reil op 10 augustus dat de restauratie door kan gaan.
Op 14 juli schrijft Reil dat de grootste oorzaak van de problemen de grote verschillen zijn in luchtvochtigheid. Het orgel is als het ware 'kapot' gestookt. De restauratie zal zich dan ook richten op het oplossen van deze problemen.
Op 14 september dankt Reil voor de opdracht het orgel te mogen restaureren. Het contract is eveneens van 14 september .(06) (13)

1983
Op 11 april beantwoordt Reil een vraag van de kerkvoogdij omtrent de jaarlijkse stem- en onderhoudskosten. (06)

1986
Op  27 oktober stuurt Reil de gegevens van het orgel naar de kerkvoogdij. (06)
Op 29 december vraagt de kerkvoogdij aan het Bureau Monumentenzorg of het orgel kan worden opgenomen in de monumentenlijst. (09)

1987
Op 13 januari schrijft het Bureau Monumentenzorg dat het orgel op dit moment weinig kans maakt in het register te worden opgenomen. Wel is er een onderzoek gaande naar 'jongere' monumenten van na 1850. Als dit onderzoek is afgerond zal er meer duidelijkheid komen.


Foto Geert Jan Pottjewijd

2000
Reil constateert in een brief van 22 september dat het orgel toe is aan een grote onderhoudsbeurt. (06)

2001
Op 15 juni schrijft de kerkvoogdij Reil dat het groot onderhoud uitgevoerd kan worden.
Op 30 juli stuurt Reil de offerte voor het uitvoeren van groot onderhoud. Er wordt op gewezen dat het uiterst zinvol is Liegelind ringen aan te brengen onder de stokken van de windlade.
De volgende werkzaamheden worden uitgevoerd:
 - uitnemen frontpijpen, uitdeuken, schoonmaken en poetsen
 - binnenpijpen afnemen, windlade nazien, schoonmaken, houtwormbehandeling, speel- en registermechaniek nazien
 - pijpwerk herplaatsen, intonatie nazien en daarna een stembeurt
 - aanbrengen van vilten ringen onder de stokken.
Op 3 september gaat de kerkvoogdij akkoord met de offerte inclusief het aanbrengen van de Liegelind ringen. De ringen waren oorspronkelijk niet begroot. (06)

2013
Brief van 27 maart van Reil met informatie rond de huidige staat van het orgel, als antwoord op een brief van Architectenbureau Kouwen waar in het kader van de BRIM-regeling wordt gevraagd welke werkzaamheden in de komende tijd voor het orgel zijn te verwachten.
De volgende werkzaamheden worden genoemd:
 - Enige lekkage in de houten pijpen
 - Neerdalend gruis vanuit de toren vanwege een vleermuizenkolonie.
 - Jaarlijks klein onderhoud en eens per 2 jaar een grote stembeurt (06)

 
Foto Geert Jan Pottjewijd

2022
Groot onderhoud door Reil.
Het orgel wordt schoongemaakt en de windlade wordt voorzien van nieuwe Liegelind-ringen. De lessenaar krijgt LED-verlichting en er wordt een trap aangebracht om de Prestant 8' en de Bourdon 16' beter te kunnen stemmen.
Waar nodig wordt het pijpwerk hersteld en de mechaniek nagekeken. De windmotor wordt uit voorzorg vervangen omdat hij tijdens de werkzaamheden goed bereikbaar is.
De ingebruikname vindt plaats op dinsdag 12 april met een concert door organist Harm Hoeve en Noortje van Middelkoop op panfluit. (08)

2026
De kerken van Ruinerwold en van Koekange fuseren. Er wordt elke maand van kerk gewisseld.  (14)

Bronvermelding:
  1. Boek: Repertorium van de orgels gebouwd door Petrus van Oeckelen door Lex Gunnink blz. 125-126
  2. Cd-boekje: VLS VLC1092 Orgels in Drenthe
  3. Boek: Teus den Toom (redactie),Het historische orgel in Nederland 1872-1878, Nivo, 2005 67-68
  4. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Ruinerwold_%28Blijdenstein%29,_Blijdenstein_3_-_Bartholomeus (17-02-2025)
  5. www: http://hervormde-gemeente-ruinerwold.protestantsekerk.net (17-02-2025)
  6. Archief Reil
  7. Archief Jaap Brouwer, Publicatie Stichting Groninger Orgels mei 1985
  8. www: www.orgelnieuws.nl (03-08-2022)
  9. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 1284 Ruinerwold, Blijdenstein 13 (NH kerk); 1952-1987
  10. Boek: Ds. AE. T. de Boer, De kerk te Ruinerwold, Assen: Van Gorcum, 1926
  11. Boek: Jaap Brouwer, Johan van Meurs – Een studie over een pionierend orgeladviseur, Groningen: Philip Elchers, 2017.
  12. www:http://www.kerkeninbeeld.nl (17-02-2025)
  13. Utrecht, Het Utrechts Archief, 1445 Orgelcommissie, 1129. Ruinerwold, 1970-1994
  14. Dagblad van het Noorden 24-01-2026