Schoonebeek, Hervormde kerk

In 1872 wordt, ondanks verdeeldheid binnen de gemeente, door Petrus van Oeckelen een gebruikt orgel geplaatst. In 1927 verhuist dit instrument mee naar de nieuwgebouwde kerk. In 1931 wordt het orgel via muziekhandel Meek vervangen door een tweeklaviers orgel uit de Gereformeerde Zuiderkerk in Assen. In 1948 wordt het gerestaureerd door W. Smits. In de jaren 1957–1958 concludeert de Hervormde Orgelcommissie dat het orgel technisch sterk is verzwakt en dat restauratie weinig zinvol is. Na de eerste plannen om nog een deel van het oude orgel te gebruiken, bouwt Reil in 1970 een geheel nieuw orgel. Wanneer de garantieperiode bijna is afgelopen, ontstaat discussie over het functioneren van het orgel. De niet‑ingevoerde mechanieken en de windvoorziening worden bekritiseerd. Door de hoge plaatsing heeft het orgel veel last van de kerkverwarming. Na bemiddeling komt men tot een compromis en worden de problemen opgelost. De kosten worden verdeeld tussen kerk en orgelmaker. In 2001/2002 voert Reil groot onderhoud uit en worden de laagste metalen subbaspijpen vervangen door houten exemplaren.

1847
In het aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden van A. J. van der Aa uit 1847 wordt gemeld dat de kerk nog geen orgel heeft. (06)

1864
In het College van Toezicht komt aan de orde of Michiel Voskuil van Aalst, die tot koster/voorzanger is benoemd, de kosterij mag verhuren. Dit wordt voor 6 jaar toegestaan, zolang hij de functie uitoefent. (15)

1872
Er worden plannen gemaakt voor de aanschaf van een orgel. Uit krantenberichten blijkt dat er voor- en tegenstanders zijn. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (13-03-1872), (22-03-1872), (26-03-1872).
Er wordt gestart met een intekenlijst. Van Oeckelen plaatst een gebruikt orgel. In de notulen van de kerkvoogdij wordt nauwelijks gerept over de aanschaf van een orgel.
Op 16 maart wordt besloten de huidige koster Michiel Voskuil per 1 september 1872 eervol te ontslaan uit zijn functies als koster, voorzanger en voorlezer.  (13)
Op 30 april (verbaal 27) wordt dit ook behandeld in het College van Toezicht. (16)
Op 6 juni staat er een nauwelijks leesbare zin in de notulen: 'Waarna orgel ter visie? van belanghebbenden wordt gelegd ten huize van L. St... vanaf de  ..... met den 16. juni 1872'
Het orgel wordt op 30 september in gebruik genomen. Het wordt bespeeld door schoolhoofd Baning uit Dalen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (03-10-1872).
Op 11 oktober wordt de hoofdonderwijzer van Schoonebeek Evert Lubbers jr. benoemd tot organist. (13)
In het kasboekje van 1872 staat voor 24 september een uitgave van f 100,- 'aan den heer C.J. Bleeker voor het orgel'. (12)
De benoeming van Lubbers wordt bevestigd op 29 oktober via verbaal 60/5 door het College van Toezicht. (16)
In november wordt in een krantenbericht verwezen naar het nieuwe orgel in Schoonebeek. Als men in Schoonebeek in staat is een orgel aan te schaffen, dan zou dit in Zweeloo ook moeten kunnen. 'Geld is er genoeg'. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-11-1872).

1873
In het kasboekje van 1873 staat een post van f 3,- '12 mei aan K. van Dalen voor vervoer van het orgel' . (12)
In de verantwoording voor 1873 staat een post van f 10,- voor de orgeltrapper en een post orgelonderhoud van f 25,-. De laatste post wordt ten laste gebracht van post 11 (onderhoud kerk) omdat deze blijkbaar nog niet was begroot. (11)
In december wordt de kerk opgeknapt en wordt ook nog eens verwezen naar het nieuwe orgel. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (04-12-1873).

1874-1927
 In de registers van de rekening-courant zijn betalingen vastgelegd aan orgelmakers en orgeltrappers. Er komen geen betalingen voor aan een organist. Blijkbaar wordt de organist niet betaald of uit een andere bron gefinancierd.
Orgeltrappers: 1879-1885 G. Meppelink f 10 per jaar, 1886-1889 Beukema f 10,-, 1892-1907 Kubelaar/Gubler f 10,-, 1908 B. Tijben f 10,-, 1909-1911 Harms f 10,-, 1918-1919 orgeltrapper Meijering f 10,-, 1921 G. Schutten f 15, 1922-1927 Schutten f 25,-.
Vanaf 1882 wordt er orgelonderhoud in rekening gebracht. Is het onderhoud de eerste tien jaar bij de prijs inbegrepen?
1882, 1885 Van Oeckelen f 25,-.
1886 Beukema f 10,-.
1890-1893 Van Oeckelen f 10,-.
1895 Koch f 10,-.
1896 Haupt f 10,-.
1898-1910 Proper f 10,- en f 15,-.
1905 Proper f 15,- en Zilverberg f 40,-. Het is niet bekend welke werkzaamheden Zilverberg uitvoerde.
1920 Proper f 20,25.
1921 Proper f 20,40.
1919 Proper f 15,- en G. Hans f 2,-. G. Hans wordt vermoedelijk betaald voor het bedienen van de toetsen bij het stemmen. In het kasboekje van 1916 (12) komt ook een betaling voor aan G. Hans met de volgende omschrijving: 'G. Hans, bij 't orgelstemmen f 1,-'.
1922-1927 J. van Lochem f 21,-, f 20,- en f 25,-. (10)


Het orgel in de oude kerk. Foto links: (01). Foto rechts  (14). Klik op de rechter afbeelding voor een vergroting.

1927
Er wordt een nieuwe kerk gebouwd omdat de oude kerk te klein is geworden voor de gegroeide gemeente. Zie Weekblad der Nederlandsche Hervormde Kerk (17-02-1927).
Het orgel wordt overgeplaatst. In de oude kerk wordt tijdelijk een 'huisorgel' van een gemeentelid gebruikt totdat de nieuwe kerk in gebruik genomen is.
Op zondag 11 december wordt afscheid genomen van de oude kerk. Op woensdag 14 december wordt de nieuwe kerk in gebruik genomen. Zie Emmer courant (01-11-1927), (25-11-1927), Weekblad der Nederlandsche Hervormde Kerk (27-12-1927).

1931: Door bemiddeling van muziekhandel Meek wordt het orgel van de Gereformeerde Zuiderkerk in Assen gekocht. Zie Emmer courant (06-01-1931),
Meek adverteerde in de Provinciale Drentsche en Asser courant (08-09-1928) met dit orgel. In de Zuiderkerk wordt een groter gebruikt orgel geïnstalleerd.
Het orgel wordt op vrijdag 18 december in gebruik genomen met een concert door Johannes Meek, de organist van de Zuiderkerk in Assen, en mej. Pesman zang. Schilder Bruning uit Schoonebeek heeft het orgel in de kleuren groen en rood geschilderd. Zie De Nederlander (16-11-1931), Provinciale Drentsche en Asser courant (10-11-1931), Nieuwsblad van het Noorden (14-12-1931), De Nederlander (15-12-1931), Emmer courant (11-12-1931), (11-12-1931), (20-11-1931), (27-11-1931), (23-12-1931) (met vermelding van de dispositie).

Dispositie:
Manuaal I   Manuaal II   Pedaal
Bourdon 16' b/d Holpijp 8' Aangehangen
Prestant 8' Fluit 4'  
Salicionaal 8' disc. Viola di Gamba 8'  
Holpijp 8' Piccolo 2'  
Aeoline 8' Basson-Hobo (Clarinet) 8'  
Prestant 4'      
Fluit   4'       
Octaaf 2'      
Mixtuur II of III      
Trompet 8' b/d      
         


Foto: G. Meyster, nr. DA999083012, Beeldbank Drents Archief. (01) (05)

1933
In december geeft Johannes Meek uit Assen een concert met zangeres mej. M. Pesman. Zie Emmer courant (12-12-1933).

1933
Stembeurt door Meek uit Assen voor f 35,-. (11)

1934:
Een bazar voor het orgel en het evangelisatiewerk in Nieuw-Schoonebekerveld brengt f 845,- op. Zie Emmer courant (13-04-1934).

1936/1937
Twee stembeurten door Meek uit Assen voor f 66,49. (11)

1938
In dit jaar wordt voor het eerst de organist betaald. Hij krijgt f 105,- per jaar. (11)

1946
Onderhoud orgel f 103,80. (11)

1948
Op 19 april wordt een contract gesloten met de orgelmaker W. Smits uit Zuilen voor de restauratie van het orgel voor een bedrag van f 3.700,-. De restauratie wordt gefinancierd door geld te lenen van twee kerkvoogden uit de gemeente.
De volgende werkzaamheden worden uitgevoerd:
 - Afregelen van de mechaniek.
 - Nieuw celluloid aanbrengen op de klavieren.
 - De windlade wordt schoongemaakt en nagezien. De sleep van de Basson-Hobo wordt geschikt gemaakt voor een Nasard 2 2/3'. De stok van de Mixtuur wordt verbreed zodat een nieuwe Mixtuur III kan worden geplaatst.
 - Het pijpwerk wordt uitgedeukt en gereinigd. De pijpen zodanig afsnijden, dat een normale toonhoogte wordt verkregen.
 - De Basson-Hobo vervangen door een Nasard 2 2/3' en de Mixtuur vervangen door een Mixtuur III b/d.
 - Vervangen van de discant van de Trompet 8' door een nieuw exemplaar.
 - De frontpijpen vervangen door nieuwe pijpen van zink.
 - De balg en kanalen nazien op dichtheid.
 - Vervangen van al het draadwerk door nieuw koperdraad.
W. Smits wordt betaald in twee termijnen van f 1.200 in april 1948 en f 2.420 op 29 juli 1948. (09)

1954
Op 29 juli kondigt organist Joh. Wolhuizen zijn ontslag aan per 8 augustus, omdat de beloften die hem zijn gedaan bij zijn aanstelling in december 1952, niet zijn nagekomen. (09)
Onderhoudskosten orgel f 140,65.  (11)

1955
Onderhoudskosten orgel f 149,95. (11)

1956
De kerkvoogdij vraagt in maart aan de Orgelcommissie van de Hervormde kerk (HOC) advies omtrent de kosten van de orgelstemmer. De orgelmaker vraagt voor tweemaal stemmen f 145,- per jaar. Men vindt dit voor een orgel met 2 manualen, aangehangen pedaal en ca. 12 registers aan de hoge kant. Voor de Gereformeerde kerk vraagt de orgelmaker f 115,-, terwijl dit orgel meer registers heeft. De betrokken orgelmaker is Valckx & Van Kouteren.
Op 8 maart antwoordt de orgelcommissie dat de vraag van de kerkvoogdij aan de orde komt in de eerstvolgende vergadering. (07)

1957
Notitie van vermoedelijk Lambert Erné van 7 februari over een bezoek aan de kerk.(07)
Op 27 april stuurt de HOC een rapport naar aanleiding van de vraag over het onderhoud van het orgel. Het orgel is samengesteld uit onderdelen van verschillende instrumenten. Het orgel is erg vervuild. Gescheurde pijpen door onoordeelkundig stemmen. De Trompet is bijna onbruikbaar. Er is tinpest in de pijpvoeten. De Trompet, Violon en frontpijpen zijn van zink. De Mixtuur is vrij nieuw, maar te zwak voor de kerk.
De Gamba spreekt slecht en is nauwelijks bruikbaar. De conditie van de windlade is ook slecht. Veel lekkage, zwaar lopend registerslepen.
De windmotor staat in een koude ruimte. De kwaliteit van het orgel is zodanig dat een restauratie weinig zin heeft. Het aangehangen pedaal heeft verouderde afmetingen. De HOC raadt aan een nieuw orgel aan te schaffen en niet enkele duizenden guldens te besteden aan een restauratie die waarschijnlijk een slecht resultaat oplevert. (07) (18)

1958
Op 17 februari suggereert de HOC om de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij) te enthousiasmeren om een bijdrage te leveren bij het oplossen van de orgelkwestie.
Op 23 april stuurt de HOC de kerkvoogdij een rekening voor het voorlopige advies.
Op 13 mei wordt er door de HOC geïnformeerd naar de stand van zaken.
Op 24 juni antwoordt de kerkvoogdij dat de situatie nog niet urgent is, maar dat men wel is gestart met een orgelfonds. (07) (18)

1968
Op 4 juli schrijft het Provinciaal Bureau van de Hervormde Kerk in Drenthe dat men in Schoonebeek plannen heeft om het orgel te restaureren. Is de HOC hiervan op de hoogte?
Op 8 juli schrijft de HOC dat men niet op de hoogte was. Eerdere restauratieplannen stammen uit 1957. Toen is advies gegeven geen grote bedragen meer in het orgel te investeren. Misschien kan het bureau de kerk van Schoonebeek op de HOC wijzen voor advies?
Reil schrijft op 5 augustus een rapport op basis van een bezoek aan het orgel op 26 april.
Het huidige orgel is afkomstig uit de periode 1850-1880. Een gedeelte van het pijpwerk is vermoedelijk van oudere datum. Bij de plaatsing van het orgel in Schoonebeek is de tinnen frontprestant vervangen door zinken pijpwerk. Dit gebeurde ook voor de bekers van de Trompet. De Mixtuur en de Quint 2 2/3' zijn zodanig gewijzigd, dat ze niet meer bij het oude pijpwerk passen. De windlades zijn in een zeer slechte staat. De meeste houten pijpen zijn gescheurd. De mechanieken zijn oud en versleten en zijn nauwelijks bruikbaar. De houten pijpen staan voorin het orgel en functioneren als een soort geluidsscherm. Ook het Positief staat ongunstig opgesteld. Het orgel is oorspronkelijk van goede kwaliteit met zelfs enkele registers van zeer goede kwaliteit, maar door alle wijzigingen is de kwaliteit sterk verminderd. Voorgesteld wordt om het goede pijpwerk op te nemen in een volledig nieuw orgel met Hoofdwerk en Rugwerk. Restauratie van het oude orgel zal duurder uitpakken dan een nieuw orgel.
Dit zou kunnen leiden tot het volgende instrument:
 
Hoofdwerk  
1. Praestant 8vt staat in het front van het Hoofdwerk, wordt nieuw vervaardigd. 54 pijpen
2. Holpijp 8vt de 12 grootste pijpen worden nieuw, de rest is de oude Holpijp van het eerste klavier. 54 pijpen
3. Octaaf 4vt 54 bestaande pijpen
4. Gedekte Fluit 4vt gedeeltelijk oude pijpen
5. Octaaf 2vt. 54 bestaande pijpen
6. Mixtuur 3-5 sterk 234 nieuwe pijpen
7. Trompet 8vt 54 nieuwe pijpen
Rugwerk  
8. Praestant 4vt staat in het front van het Rugwerk, wordt nieuw vervaardigd, 54 stuks
9. Gedekt 8vt 12 grootste pijpen nieuw, rest uit Holpijp 8vt van het tweede klavier, totaal 54 pijpen
10. Roerfluit 4vt 54 nieuwe pijpen
11. Praestant 2vt 54 bestaande pijpen (Piccolo)
12. Nasard 1 1/3vt 54 nieuwe pijpen
13. Scherp 3-4sterk 204 nieuwe pijpen
14. Kromhoorn 8vt  54 nieuwe pijpen
Pedaal  
15. Bourdon 16vt 30 nieuwe pijpen.
16. Praestant 8 vt Deze wordt gecombineerd met de Praestant van het Hoofdwerk

Op 1 oktober stuurt de kerkvoogdij een aantal offertes voor restauratie/nieuwbouw van Verschueren, Eppinga en Pels door naar de HOC. Kan de HOC advies geven?
Op 11 oktober schrijft de HOC aan de kerkvoogdij dat dhr. Hülsmann van plan is de kerk te bezoeken op donderdag 17 oktober.
Op 15 november brengt de HOC een voorlopig advies uit. De bouwer van het orgel is onbekend. De dispositie wordt als volgt genoteerd:
Hoofdwerk Bovenwerk
Bourdon 16' b/d Holpijp 8'
Prestant 8' Viola da Gamba 8'
Salicionaal 8 discant' Fluit 4' b/d
Holpijp 8' Quint 3'b/d
Prestant 4' Piccolo 2'
Aeoline 8'  
Octaaf 2'  
Mixtuur  
Trompet 8'b/d  
Aangehangen pedaal.
Klavieromvang: C-f3

De lade van het Bovenwerk is gepositioneerd boven de klavieren. De lade van het Hoofdwerk ligt vrij ver achter het front. De klankuitstraling wordt ook bemoeilijkt door de pijpen van de houten Bourdon, die direct voor de windlade van het Hoofdwerk staan. Het pijpwerk staat in twee delen chromatisch opgesteld. Dit stemt niet overeen met het front. Horen kas en orgel wel bij elkaar? In beide windlades is doorspraak en windverlies geconstateerd. In de mechaniek is veel slijtage. Het pijpwerk is van verschillende makelij. De Trompet is uitgenomen en ligt onderin het orgel. De Meidinger-windmachine heeft geen dempkist. 'Het -op zichzelf merkwaardige- instrument heeft voor uw Gemeente een niet te onderschatten gebruikswaarde en verdient daarom behouden te blijven en goed functionerend te worden gemaakt.'
Werkzaamheden voor herstel:
-De windladen moeten worden gedemonteerd en gereviseerd.
-De mechaniek moet worden gereviseerd. Het is het overwegen waard om de windlade van het Hoofdwerk naar voren te verplaatsen. De Bourdon 16' kan dan misschien als vrij pedaalstem worden benut.
-Het goede pijpwerk dient te worden hersteld. De Aeoline kan worden vervangen door een Fluit 4' of een Quint. Nagegaan moet worden welk deel van de Trompet herbruikbaar is.
-De windmachine moet in een dempkist worden geplaatst en de balg moet worden gecontroleerd.
Daarna zou het orgel weer tientallen jaren kunnen functioneren.
Offertes:
-Eppinga: De beschrijving van het herstel is uiterst summier. Eppinga heeft niet de beschikking over een goede werkplaats.
-Verschueren: Over het algemeen is de HOC het met de offerte eens. Het vervangen van de klavieren en de windvoorziening lijkt overbodig. Onder toezicht van een ervaren adviseur is restauratie goed mogelijk.
-Pels: Pels maakte in 1963 al een rapport en raamde de kosten toen op een bedrag tussen f 25.000,- en f 30.000,-. Dit bedrag zal nu aanmerkelijk hoger zijn.
Geadviseerd wordt eerst een adviseur aan te stellen en dan de situatie opnieuw te beoordelen.
Op 4 december stuurt de HOC een rekening voor het advies. (18) (19)

1969
Op 2 juni stuurt orgelmaker Van den Berg & Wendt een offerte. Op 19 mei is het orgel bezocht. Er wordt geconstateerd dat het orgel totaal versleten is en dat de heteluchtverwarming er voor heeft gezorgd dat het onbespeelbaar is. De Holpijp 8'en de Fluit 4' zijn bruikbaar in een nieuw orgel. Ook de windmotor is herbruikbaar. Het eerste voorstel betreft een eenklaviersorgel met vrij pedaal, achterkantbespeling en acht registers voor f 36.450,-. Het tweede voorstel is orgel met 9 registers, geplaatst in een orgelkas al in het bezit van de orgelmaker. Deze variant kost f 31.400,-.
Op 1 augustus schrijft de kerkvoogdij dat ze graag 'de heer Bolk [sic] te Haarlem' willen hebben als adviseur. Er is een 'goedlijkende' offerte ontvangen van Van den Berg & Wendt. Op het afschrift bij de HOC is een schets gemaakt van het bestaande orgel.
Op 8 augustus schrijft de HOC dat ze relevante documentatie hebben gestuurd naar Klaas Bolt. Klaas Bolt zal de kerk gaan bezoeken en ook de offerte van Van den Berg & Wendt bekijken.
Op 15 augustus schrijft Bolt aan de kerkvoogdij. Hij wordt graag adviseur en heeft het orgel al bezocht. Het orgel verkeert in een zeer slechte staat door de heteluchtverwarming. Technisch herstel zal minimaal f 25.000,- gaan kosten. Bolt raadt herstel af vanwege de onbeduidende klank. Beter is een klein orgel met een afgewogen dispositie. De firma's Reil en De Koff kunnen een tweeklaviersorgel met pedaal leveren met negen tot tien registers voor circa f 45.000,-. De aanbieding van de firma Van den Berg & Wendt met gebruikmaking van een bestaande orgelkas is zeer gunstig. De orgelkas moet dan wel eerst worden bezichtigd of een tekening opgestuurd. Een brede oriëntatie zou wenselijk zijn.
Op 3 september schrijft de kerkvoogdij aan Bolt: 'Hartelijk dank voor Uw brief van 15 augustus jl, waarin U ons Uw eerste eerste indrukken van de orgelplannen weergeeft. Wij verzoeken U de mogelijkheid te willen onderzoeken of eventueel het front van het bestaande orgel gehandhaafd kan worden voor de twee types die de firma v.d. Berg en Wendt uit Nijmegen aanbieden. Wij zullen de firma v.d. Berg en Wendt nader informeren waar de geoffreerde orgels te bezichtigen zijn en tekeningen/foto’s kan toezenden. Na ontvangst zullen wij na inzage deze aan U toezenden.'
Op 8 september schrijft Van den berg & Wendt aan de kerkvoogdij: 'Naar aanleiding van Uw brief d.d. 3 september zenden wij U hierbij:
a. Een maattekening van de bestaande orgelkas welke wij U aanboden in onze opgave van 2 juni onder B.Waar deze maatschets onze enige documentatie is van deze thans in onderdelen opgeslagen orgelkas, zullen wij het op prijs stellen, de tekening na gebruik van U terug te ontvangen.
b. Een tweetal tekeningen alsmede een foto van het orgel zoals in onze opgave aangeboden onder A. Er zijn hierbij twee mogelijkheden n.l., op het bestaande orgelbalcon het orgel bouwen met de speeltafel aan de achterzijde, danwel het balcon wijzigen waarna de speeltafel ook aan de voorzijde van het orgel ingebouwd kan worden. Het orgel met de speeltafel normaal aan de voorzijde ingebouwd kunt U zien in de Hervormde Sionkerk in Arnhem. Eenzelfde orgel met de speeltafel aan de achterkant is te zien in de Gereformeerde kerk van Beekbergen.
c. Een stereo langspeelplaat opgenomen in het kerkgebouw van de Gereformeerde gemeente in Dordrecht, waar wij in 1968 een nieuw orgel bouwden. Ten aanzien van de klank geeft deze opname een duidelijk beeld.
Wij moeten U er ten slotte nog op wijzen, dat het in onze opgave van 2 juni onder B. aangeboden orgel, met bestaande orgelkas strikt vrijblijvend is, en mits onverkocht. Op het ogenblik zijn wij met deze orgelkas n.l. nog met een andere kerk in onderhandeling.'
Op 10 september stuurt de kerkvoogdij de informatie van van den berg & Wendt door naar Klaas Bolt.
Op 25 september schrijft Bolt aan de kerkvogdij: 'Zoals ik reeds telefonisch aan de heer Elbert heb meegedeeld, moet ik mijn advies inzake de bouw van een nieuw orgel in uw kerk gedeeltelijk herroepen. (Dit advies was vervat in mijn brief van 15 augustus j.l.) Ik heb n.l. inmiddels kennis gemaakt met twee nieuwe orgels van de firma V.D. Berg & Wendt; een orgel, dat aan redelijke eisen voldoet, uit 1967 en een orgel, dat daarentegen uitermate slecht van klankkwaliteit is, uit 1968 (!!). Hoewel ik, mede afgaande op bij collega’s ingewonnen informaties, van mening ben, dat een samenwerking met deze firma wel tot bevredigende resultaten zal kunnen leiden, bestaat m.i. toch de mogelijkheid om een orgel van beduidend betere klankkwaliteiten te laten bouwen. Ik wil U thans adviseren om een beslissing uit te stellen tot na een bespreking, die waarschijnlijk in de derde week van oktober zal kunnen plaats vinden.'
Van de bevindingen van Bolt in Hoorn (Kruiskerk) is een kladje bewaard gebleven.
Van 15 oktober is een verslag van een vergadering tussen adviseur Klaas Bolt en de kerkvoogdij. Bolt adviseert de offerte van Van den Berg & Wendt af te wijzen. Het pijpwerk wordt geleverd door een pijpfabriek en hij verwacht dat dit te weinig 'klankgevend' zal zijn. Hij adviseert een offerte aan te vragen bij Reil. Zij zouden een orgel met twee klavieren kunnen leveren voor f 43.150,-. Een soortgelijk orgel is nu in aanbouw voor de Hervormde kerk van Dieren. Men besluit de werkplaats van Reil te bezoeken en ook een orgel van Reil te bekijken. Het idee om oud pijpwerk te gebruiken is blijkbaar verlaten. (08)
Reil doet op 3 november een voorstel vergezeld van een contract voor een geheel nieuw orgel.
Op 4 november worden de offerte en het contract door de kerkvoogdij bevestigd. Zie Het Orgel (1969-12).
Op 7 november schrijft de HOC aan de kerkvoogdij dat de kerkvoogdij blijkbaar voor een 'tweeling-orgel' heeft gekozen. De HOC schrijft dat ze iets positiever zijn over Van den Berg & Wendt dan Klaas Bolt.
Op 18 november schrijft Bolt aan Reil: 'Hierbij gaan enkele Mixtuur-samenstellingen, excuus voor het krabbelig geschrijf.
Mijn voorstel:
C : 2 – 1⅓ – 1 (Handgeschreven: 'wordt 1½ – 1 – ½')
c : 2⅔ – 2 – 1⅓ – 1
c′ : 4 – 2⅔ – 2 – 2 – 1⅓
c″ : 4 – 2⅔ – 2⅔ – 2 – 2
c‴ : 5⅓ – 4 – 4 – 2⅔ – 2
Betreffende de mechaniek en de vorm van het pedaal heb ik, achteraf, toch een teleurstellend gevoel. Waarom de mechaniek toch maar niet op ouderwetse eenvoudige wijze, met benaaide oogjes en winkelhaken. Zijn op dit gebied juist verbeteringen niet overbodig? Vanwege deze zaken behoeven oude orgels niet te worden gerestaureerd. En het staat veel beter en het is m.i. veel minder kwetsbaar. Is het toch niet mogelijk om nieuwe pedalen te maken in oude vorm, en van C - d′? Het is zo halfslachtig, in allerlei opzicht. geheel eiken en licht geprofileerde toetsen: een genot om naar te kijken al, des te meer om op te spelen. Nog geen enkele orgelmaker heeft hier ooit nog aan gedacht bij nieuwbouw en voor deze kleine orgels met – practisch – een aangehangen pedaal voor eenvoudig spel, maakt het niets uit; er wordt geen Liszt op gespeeld. Denk er nog maar eens over na.'
Op 10 december stuurt de HOC een rekening voor haar advies ter hoogte van ½% van de aanneemsom.
Eind december stuurt Bolt een rekening voor gemaakte onkosten. Hij is tweemaal in Schoonebeek, tweemaal in Heerde en een keer in Heemstede (waar een soortgelijk Reil-orgel staat) geweest. (18) (19) (20)


Tekeningen van orgel en orgelbalkon. (Klik op de afbeelding voor een vergroting) (08)


Tekening front (19) Klik op de afbeelding voor een vergroting


Het oude orgel in 1970, toen mevrouw Nijhoff-Gijlers het voor het laatst bespeelde. Zij was ook al organiste in de oude kerk. (14)

1970
In juni wordt het oude orgel afgebroken. Reil schrijft op 6 juni een verslag van de afbraak. Een deel van het front zou van Naber kunnen zijn. De windladen zijn goed gemaakt, maar totaal lek. Bijna alle pijpvoeten zijn aangetast door tinpest. De houten pijpen waren van goed eikenhout, maar bijna alle wanden waren los. De windmotor is zeer oud van het merk Addicks, dat later Meidinger is geworden.
Het orgel wordt op 21 november in gebruik genomen met samenzang en een orgelbespeling door Klaas Bolt. Zie de uitnodiging en het ingebruikname programma. Zie Nieuwsblad van het Noorden (21-11-1970), (26-11-1970).
Op 28 november verschijnt het eindrapport van Klaas Bolt. 'Voor een uiterst redelijke prijs bent U in het bezit gekomen van een instrument, dat - zoals van een goede Nederlandse orgelmaker mag worden verwacht - van een zeer degelijke makelij is, doch dat ten aanzien van de klankgeving boven het gemiddelde peil van de hedendaagse orgelbouw uitsteekt.' Er moet worden gewaakt tegen extreme verwarming van het kerkgebouw. De relatieve luchtvochtigheid mag niet dalen onder de 40%.
Op 9 december stuurt Reil een bedragen-overzicht van de identieke orgels in Dieren en Schoonebeek. Het orgel in Schoonebeek is iets duurder vanwege lofwerk en beeldjes.
Op 10 december stuurt Bolt een onkostennota aan de kerkvoogdij. Hij is vijfmaal in Heerde geweest en viermaal in Schoonebeek.
In een ongedateerde brief schrijft de HOC aan de kerkvoogdij van Schoonebeek dat Reil een uitstekend orgel heeft geleverd. De orgelmaker zal nog iets doen aan het geluid van de mechaniek en het rillen van het balgblad. (18) (19) (20)

Dispositie:
  
Manuaal I   Manuaal II   Pedaal  
Prestant 16' disc. Gedekt 8' Subbas 16'
Praestant 8' Fluit 4'     
Bourdon 8' Quint 2 2/3'    
Octaaf 4' Octaaf 2'    
Mixtuur III-V        
Cornet V         


Links: foto nr. Pu 39305, 1970. (17) Rechts: foto (03).

1971
Op 9 maart brengt de HOC het tweede deel van de advieskosten in rekening. (19)

1978
Op 18 december schrijft de HOC naar de kerkvoogdij: 'Conform het gestelde in artikel 5 van de generale regeling voor de werkwijze van de orgelcommissie is het orgel, dat de orgelmakers Reil hebben gebouwd voor Uw kerkgebouw, vanwege onze commissie gekeurd. Het instrument is een fraai specimen van de hedendaagse orgelbouwkunst. De klank van het orgel is vol en draagkrachtig. De afzonderlijke registers zijn fraai geïntoneerd, waardoor — ondanks de beperkte dispositie — het orgel nog in naar verhouding ruime mate mogelijkheden biedt voor het spel in de Eredienst en concert. De speelaard van het instrument is aangenaam. Door het bewust vermijden van enige bevoering van de draaipunten (zulks ter verkrijging van een aangename speelaard) is tijdens het spelen met zachte registers enig geklapper waarneembaar. Naar ons gevoelen dienen maatregelen te worden genomen, welke beogen dit hinderlijk geruis weg te nemen. Bij de windvoorziening is gestreefd naar een zekere levendigheid. Een lichte onrust hierbij wordt veroorzaakt door het trillen van het balgblad. De orgelmakers zullen hieraan nog aandacht schenken. Het uiterlijk van het orgel, waaraan veel zorg is besteed, doet het instrument — ook wat betreft de visuele kant — een sieraad zijn in Uw kerkgebouw. Al met al hebben de orgelmakers een opmerkelijke prestatie geleverd en wij twijfelen er niet aan of Uw college en de Gemeente zullen aan dit instrument veel plezier kunnen beleven.'  (19)

1979
Aan het einde van de garantieperiode van tien jaar ontstaat er een discussie over enkele uitgangspunten van het instrument: de niet-ingevoerde mechanieken en de windvoorziening. De kerkvoogdij schakelt Hans Kriek in als onafhankelijk deskundige. Hij brengt in 1979 een rapport uit. In het rapport concludeert hij dat de windvoorziening door te nauwe windkanalen niet stabiel genoeg is en dat de windlade en de rammelende mechaniek niet bestand zijn tegen het type verwarming in de kerk.
Naar aanleiding van het rapport van Hans Kriek wordt ook de HOC gevraagd een rapport uit te brengen. Dit rapport is gedateerd op 11 december 1979.
Het rapport komt tot stand na een gesprek van de HOC met Reil en het volgende wordt geconstateerd: De onrust in de windvoorziening wordt gezocht in een regulatieklep, de ontstemming wordt geweten aan grote temperatuurverschillen en het geruis wordt veroorzaakt door te ruime draaipunten. Voorgesteld wordt de windvoorziening opnieuw af te regelen. Om het geruis te verminderen, moet een compromis worden gevonden. Van ontstemming was tijdens het bezoek van de commissie niets te merken. Ook de orgelmakers hebben dit niet geconstateerd. Ook kan de Werckmeister-stemming hierin een rol spelen.
Op 13 december brengt de HOC de kosten voor het voorlopig rapport in rekening. (18) (19) (20)

1980
Op 10 januari worden beide rapporten naar Reil gestuurd en om een reactie gevraagd. Op 15 februari volgt een herhaalde vraag.
Op 11 januari beschrijft de kerkvoogdij in een brief de gang van zaken rond het orgel voor de HOC. Bij het maken van het rapport heeft de HOC eerst de orgelmaker geraadpleegd. Dit lijkt de kerkvoogdij geen juiste gang van zaken. Het rapport is ook positiever dan de mondelinge toelichting die dhr. Hülsmann gaf. Bijgesloten is het rapport van Hans Kriek. Kan de HOC een reactie geven?
Op 12 januari reageert Hans Kriek op de brief van de kerkvoogdij en de inhoud van het rapport van de HOC. Kriek vindt dat de HOC er meer is voor de orgelmakers dan voor de kerkvoogdijen. Kriek merkt het volgende op over het rapport van de HOC:
- Het is onjuist dat de HOC contact heeft gehad met orgelmaker Reil.
- De toegeeflijkheid ten aanzien van het klapperen van de mechaniek is onaanvaardbaar. Hülsmann had hierop in zijn eindrapport eveneens kritiek, evenals op de windvoorziening.
- De theorie dat een oningevoerde mechaniek minder kans op storingen geeft is nooit aangetoond.
- Dat de vorm van de kap zou bijdragen aan de ontstemming is onzin omdat al het pijpwerk op één windlade staat opgesteld.
Op 25 maart legt de kerkvoogdij de gang van zaken voor aan de Kerkvoogdijkamer van de Nederlands Hervormde Kerk in Drenthe.
Op 16 april stuurt de Kerkvoogdijkamer van de Nederlands Hervormde Kerk in Drenthe de brief van de kerkvoogdij door en vraagt de HOC om hier verder te bemiddelen.
Op 20 mei doet de kerkvoogdij het voorstel om een arbitragecommissie te benoemen om de verschillen van mening op te lossen. De arbritagecommissie bleek na veel onderlinge communicatie niet nodig te zijn.
Op 25 juni schrijft de HOC aan de kerkvoogdij. Tijdens het bezoek aan het orgel werden drie storende zaken geconstateerd:
-Onrust in de windvoorziening
-gerammel in de mechaniek
-ontstemd pijpwerk
Er is toen contact met de orgelmaker opgenomen om hem hierop te wijzen. Het rapport is niet gemaakt in overleg met de orgelmaker. Het geheel vervangen van de toetsmechaniek is niet nodig.
Het voorstel is om een overleg te plannen met dhr. Bolt, de orgelmaker, de kerkvoogdij en de HOC om de maatregelen te bespreken om de geconstateerde problemen op te lossen.
Op 25 juni beschrijft de kerkvoogdij in een brief aan Bolt de ontstane situatie en vraagt of Bolt in de gelegenheid is om op 30 juni een overleg bij te wonen met dhr. Hülsmann, orgelmaker Reil en dhr. Kriek.
Op 7 juli doet de kerkvoogdij een nieuwe vergadervoorstel omdat Bolt op 30 juni met vakantie was. De nieuwe datum is 6 augustus in Schoonebeek. Op de volgende vergadering zal ook dhr. Luteyn aanwezig zijn.
Op 9 juli schrijft Bolt dat hij verhinderd is. Is het mogelijk meerdere data voor te stellen?
Op 6 augustus vindt er in Schoonebeek een bespreking plaats tussen alle betrokkenen: V.d. Haar (kerkvoogdij), Datema (organist), Hülsmann, Kriek, Luteijn (HOC) en orgelmaker Reil. Klaas Bolt is wegens vakantie afwezig.
De hele geschiedenis en omstandigheden in de kerk worden doorgenomen. Een van de conclusies is dat de plaatsing van het orgel zo hoog, direct onder het dak, verre van ideaal is. Na het vervangen van de heteluchtverwarming door radiatoren zijn de problemen qua stemming nog niet opgelost. Aan het einde zegt Reil toe dat hij op basis van kostprijs een offerte zal maken voor het rammelvrij maken van het orgel. Ook de andere punten zullen door hem worden geanalyseerd.
Op 21 augustus schrijft Reil dat het beloofde rapport wegens drukke werkzaamheden vertraagd is.
Op 10 september schrijft de kerkvoogdij aan Bolt: 'Ondanks het feit dat u niet aanwezig kon zijn op de vergadering hebben wij toch gemeend de bijeenkomst te moeten laten doorgaan op 6 augustus j.l. In deze vergadering is de volgende vraag naar voren gekomen waarop geen concreet antwoord kon worden gegeven. Als adviseur bent u betrokken geweest bij de bouw van het orgel in de Hervormde kerk te Schoonebeek. Door de Orgelcommissie der Nederlandse Hervormde Kerk is het orgel bij de oplevering gekeurd. (Brief 18 dec. 1970) In dit rapport zijn verschillende zaken genoemd die nog niet voldoende waren en waaraan aandacht zou worden besteed. Van deze brief hebt u destijds ook een afschrift ontvangen. Is door u als adviseur nooit gecontroleerd of deze werkzaamheden ook inderdaad zijn uitgevoerd? Graag vernemen wij van u in hoeverre hierop door u nog actie is ondernomen.of hij heeft gecontroleerd of de aanbevelingen.'
Op 10 oktober beschrijft Reil zijn standpunt. Hij is erg ongelukkig met de ontstane situatie. Voordat hij tot uitvoering van werkzaamheden overgaat, wil hij weten wie de eindkeuring gaat verrichten. Het is vreemd dat er aan het einde van de garantieperiode klachten worden gemeld die al veel eerder hadden kunnen worden gemeld. Hij blijft het jammer vinden dat het orgel niet wordt verplaatst naar de begane grond, waardoor de meeste problemen verholpen zouden zijn. Verplaatsing vergt een bedrag van f 26.000,-. Hij is bereid gratis de volgende werkzaamheden uit te voeren:
-Nazien windvoorziening en verstevigen balgblad.
-Vervangen van enkele kromgetrokken toetsen.
-Vastzetten roosters en pijpen, waar nodig, beter inpassen.
De huidige koppelmechaniek kan worden vervangen, maar dat zal een bedrag vergen van f 17.000,-.
Op 13 oktober schrijft de HOC dat er al een paar maal contact is geweest met Reil over het te maken rapport. Door drukke werkzaamheden is dit nog niet gelukt.
Op 4 november schrijft de kerkvoogdij aan Reil in verband met het verstrijken van de garantietermijn. In de brief worden de problemen met het orgel nog een keer verwoord. Vervanging van toetsmechaniek en klaviatuur is noodzakelijk
Op 5 november schrijft de HOC dat de offerte van Reil inmiddels telefonisch is besproken door Reil en Hülsmann. Met Klaas Bolt heeft nog geen overleg plaatsgevonden. Reil zal hem binnenkort ontmoeten. Een verslag van het gesprek tussen Reil en Hülsmann is bijgesloten. In het gesprek kwam aan de orde dat de kosten voor het vervangen van de koppelingen wel erg hoog zijn. Het zou neerkomen op 400 manuren. Reil ziet het bedrag als een maximum.
Op 7 november verwoordt Klaas Bolt zijn visie. De destijds door de HOC aanbevolen verbeteringen zijn vanwege de grote tevredenheid over het bereikte klankresultaat niet uitgevoerd. Er was geen eenstemmigheid over het gerammel van de mechaniek. Het gerammel is alleen hinderlijk indien alleen de Prestant 8' van het onderklavier wordt gebruikt. Kunnen de werkzaamheden voor het verbeteren van de koppelingen niet worden uitgevoerd tegen de kostprijs van 1970? Ook omdat Reil bereid was het orgel weer in te nemen tegen de kostprijs van 1970. Reil is bereid enkele verbeteringen gratis uit te voeren zoals de 'golvende' windvoorziening, de slecht werkende tremulant en enkele gebrekkig aansprekende pijpen in de Subbas en prestant-registers. Ook in de intonatie zijn enkele verbeteringen mogelijk.
Op 1 december schrijft Reil aan de kerkvoogdij dat alles alleen via de HOC wordt afgehandeld.
Op 9 december schrijft de HOC aan Reil dat ze nog wachten op een reactie op het laatste telefoongesprek met Hülsmann. De prijs voor het wijzigingen van de koppelingen achten ze te hoog. Het zou redelijk zijn het voorstel van Klaas Bolt over te nemen om te calculeren volgens de prijzen van 1970.
Op 24 november vraagt de kerkvoogdij aan de HOC of ze een verslag kunnen sturen van de vergadering van 6 augustus voor het archief van de kerk. (18) (19) (20)

1981
Op 31 januari schrijft Klaas Bolt aan de kerkvoogdij over het herstel van het orgel op grond van een bespreking op 13 januari tussen kerkvoogdij, Kuipers en Hülsmann van de HOC, orgelmaker Reil en ondergetekende. Eerst worden maatregelen genomen om de luchtvochtigheid op een aanvaardbaar niveau te houden door het aanbrengen van een ventilator boven het orgel in de nok van het dak. De temperatuur en luchtvochtigheid zullen voortdurend worden bijgehouden. Het gerammel in de mechaniek kan worden gereduceerd door het invoeren van de koppelmechaniek. De kosten daarvan zijn f 6.000,-. Bij de bouw zou dit f 3.000,- hebben gekost. De kosten worden verdeeld. De extra kosten van f 3.000,- worden gelijkelijk betaald door orgelmaker, adviseur en kerkvoogdij.
Op 24 maart schrijft de kerkvoogdij dat ze akkoord gaan met het voorstel van Bolt van 31 januari. Moet de ventilator voor, boven of achter worden aangebracht?
Op 31 maart schrijft Klaas Bolt aan de kerkvoogdij dat de proefperiode met een ventilator een vorstperiode moet bevatten. De meest gunstige plek voor de ventilator is vlak voor het orgel. (18) (19) (20)

1982
Op 21 april schrijft de kerkvoogdij aan Bolt: 'Hierbij delen wij u mede dat door de orgelbouwer dhr. Reil diverse werkzaamheden aan het orgel in de N.H. kerk te Schoonebeek zijn uitgevoerd. Wij verzoeken u derhalve hierbij de eindkeuring van het orgel te willen verrichten samen met de Orgelcommissie der N.H. kerk. Graag vernemen wij van u wanneer deze keuring zal plaats vinden. Wij gaan ervan uit dat u omtrent de eventuele datum ook contact opneemt met dhr. Reil.'
Op 24 mei schrijft Klaas Bolt over het bezoek dat hij samen met dhr. Van Beek van de HOC aan het orgel heeft gebracht.
Hij constateert dat de werkzaamheden op een kwalitatief goede manier en royaal zijn uitgevoerd:
- De koppelmechaniek is ingevoerd.
- De toetsmechaniek is verbeterd door de achterkant van de klavieren te bevestigen aan de windlade.
- Het windkanaal naar het orgel is ruimer gemaakt.
- De voeten van de metalen 16-voetspijpen zijn vervangen.
- Het orgel staat enigszins scheef doordat het podium door de droogte is gekrompen. Hierover dient deskundig advies te worden ingewonnen.
Op 16 juli schrijft de HOC dat de adviseurs Aart van Beek en Klaas Bolt hebben vastgesteld dat het orgel na de herstellingen door Reil weer in goede orde is. Er was enige ontstemming in de hogere regionen van de Cornet, maar dat kan bij een volgende stembeurt worden opgelost. Door het uitnemen van een achterpand en het aanbrengen van een uitbouw kan daar een koudverdamper worden aangebracht.
Op 7 december schrijft de HOC aan de kerkvoogdij dat is gekozen voor een rekening op basis van 1% in plaats van op basis van de 24 bestede uren. (18) (19)

1983
In een brief van 24 januari heeft de kerkvoogdij nog een aantal vragen. De kerkvoogdij bedankt Reil voor de wijze waarop de problemen in de periode van 1980 tot 1982 zijn opgelost.
 -Moeten stembeurten worden aangevraagd of plant Reil deze zelf?
 -In de kap is houtworm geconstateerd en dit wordt bestreden. Moeten er voor het orgel aparte maatregelen worden genomen?
 -Advies over het aanschaffen van een luchtbevochtiger.
Op 28 februari worden de vragen van de kerkvoogdij door Reil beantwoord. (18) (20)

1992
Bij een bezoek van Reil op 16 oktober wordt geconstateerd dat de balg lekkages vertoont door de jarenlange schommelingen in temperatuur en vochtigheid. Ook zullen de grootste pijpen moeten worden opgehangen om doorzakken te voorkomen.
Onbekend is of deze werkzaamheden ook werkelijk zijn uitgevoerd. Zeer waarschijnlijk wel, gezien een brief van 12 november. (20)

1999
Naar aanleiding van een gesprek met organist Datema en een bezoek aan de kerk op 2 november schrijft Reil op 4 november een voorstel voor groot onderhoud.
In dit plan worden de volgende werkzaamheden voorgesteld:
 - Algehele schoonmaak. Ook de windladen worden in- en uitwendig gereinigd.
 - De mechaniek wordt compleet nagelopen. Het vilt van de klaviatuur wordt vervangen.
 - Het windverlies van de stokken zal worden verholpen.
 - De laagste metalen subbaspijpen klinken zwak. Beter zou zijn deze te vervangen door houten pijpen. (20)

2000
Op 5 september 2000 wordt een geactualiseerde offerte gestuurd. (20)

2001
Op 3 januari bevestigt Reil de opdracht tot het uitvoeren van groot onderhoud. Dit wordt uitgevoerd in mei 2001. Zie brief Reil van 15 mei 2001. In deze brief wordt ook een gesprek aangehaald met organist Datema over vervanging van de laagste subbaspijpen.
Op 13 september volgt de opdracht om ook de laagste metalen subbaspijpen te vervangen door houten pijpen.
Op 20 september 2001 bevestigt Reil de opdracht voor de subbaspijpen.  (20)

2002
De nieuwe subbaspijpen worden geïnstalleerd. (20)

2018
Na de fusie met de Gereformeerde Kerk wordt de kerk verbouwd en opnieuw ingericht.


Foto Joke Bartelds, Facebook, 11-10-2021.

Bronvermelding:
  1. Beeldbank Drents Archief.
  2. www:http://reliwiki.nl/index.php/Schoonebeek,_Hoofdweg_115_-_Hervormde_Kerk_(1800_-_1947) (oude kerk) (17-02-2025).
  3. www:http://reliwiki.nl/index.php/Schoonebeek,_Europaweg_116_-_Hervormde_Kerk (nieuwe kerk) (17-02-2025).
  4. Tijdschrift: Het Orgel 1969/12 Orgelbouwnieuws.
  5. www: Orgeldatabase Piet Bron.
  6. Boek: A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, tiende deel, blz. 251.
  7. Utrecht Universiteitsbibliotheek Archief Lambert Erné 7664-Schoonebeek-HK Dossier 2429.
  8. Drents Archief 0407 Nederlands Hervormde Gemeente Schoonebeek 298 Stukken betreffende de aankoop en ingebruikname van een nieuw orgel in de Hervormde kerk te Oud-Schoonebeek; 1969, 1970.
  9. Drents Archief 0407 Nederlands Hervormde Gemeente Schoonebeek 292 Stukken betreffende de restauratie van het orgel in de Hervormde kerk te Oud-Schoonebeek; 1948, 1954, 1957.
  10. Drents Archief 0407 Nederlands Hervormde Gemeente Schoonebeek 358-360 Registers van rekening-courant; 1821-1930 360 1839-1930.
  11. Drents Archief 0407 Nederlands Hervormde Gemeente Schoonebeek 355 Staten van rekening en verantwoording van ontvangsten en uitgaven over de jaren 1857-1971.
  12. Drents Archief 0407 Nederlands Hervormde Gemeente Schoonebeek 363 Kasboekjes van ontvangsten en uitgaven; z.jr. (c. 1825)-1937.
  13. Drents Archief 0407 Nederlands Hervormde Gemeente Schoonebeek Notulen van de vergaderingen van: 177 kerkvoogden, 1852-1879, en kerkvoogden en notabelen, 1852-1879.
  14. Boek: S.R. IJbema/J. van der Haar, Een stuk geschiedenis Hervormde Kerk van Schoonbeek 1927-1977, Schoonebeek: Kerkenraad Hervormde Kerk Schoonebeek, 1977.
  15. Drents Archief 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten 66 1864 1e halfjaar.
  16. Drents Archief: 0446 Provinciaal College van Toezicht Hervormde Gemeenten 76 1872.
  17. www: http://www.kerkeninbeeld.nl (18-02-2025).
  18. Utrecht, Het Utrechts Archief, 1445 Orgelcommissie, 1161. Schoonebeek, 1957-1982.
  19. Utrecht, Universiteitsbibliotheek bijzondere collecties Klaas Bolt, Archiefmap Schoonebeek Herv. Kerk
  20. Heerde, Archief Reil





Foto van de middeleeuwse kerk. (02)



Foto Facebook Oud Drenthe in Woord en Beeld.



Links: ansichtkaart beschreven in 1931. Midden ansichtkaart van na 1940. Rechts: Foto door André van Dijk. (03)