Schoonebeek, Hervormde kerk

Kerk
De middeleeuwse kerk maakte in 1927 plaats voor een nieuwe kerk.

Foto middeleeuwse kerk (02)

1847: Het aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden van A. J. van der Aa uit 1847 meldt dat de kerk nog geen orgel heeft. (06)


1872: Berichten uit de krant omtrent plannen voor een orgel.


Provinciale Drentsche en Asser courant 13-03-1872,  22-03-1872


Provinciale Drentsche en Asser courant 26-03-1872, 03-10-1872


Provinciale Drentsche en Asser courant 11-11-1872. (06)

1872: Plaatsing van een gebruikt orgel door Van Oekelen.


Provinciale Drentsche en Asser courant 03-10-1872


Provinciale Drentsche en Asser courant 04-12-1873


Foto uit http://www.kerkeninbeeld.nl/


Foto (André van Dijk) van de nieuwe kerk (03)


Weekblad der Nederlandsche Hervormde Kerk, 17 februari 1927, pp. 1 - 2., 17 februari 1927, 27 december 1927, p. 3


De foto hierboven stamt uit het Drents Fotoarchief en heeft de volgende ondertiteling: "Het orgel in de oude Nederlands hervormde kerk aan de Europaweg 115 te Schoonebeek". (01)

1928: Orgel misschien overgeplaatst door Joh. Meek vanuit de Gereformeerde Zuiderkerk te Assen, maar dit orgel zou ook in Gasselte Hervormde kerk geplaatst kunnen zijn.
Een andere mogeliujkheid is het orgel in onderstaande advertentie.


Foto: G. Meyster (05) Provinciale Drentsche en Asser courant 08-09-1928

Dispositie:

Manuaal I   Manuaal II   Pedaal
Bourdon 16' b/d Holpijp 8' Aangehangen
Prestant 8' Fluit 4'  
Salicionaal 8' disc. Viola di Gamba 8'  
Holpijp 8' Quint 3' disc.  
Aeoline 8' Piccolo 2'  
Prestant 4' Basson-Hobo 8'  
Octaaf 2'      
Mixtuur III      
Trompet 8' b/d      
         


Provinciale Drentsche en Asser courant 25-07-1930

1931: Als onderstaande berichten kloppen is het orgel uit Assen weer zeer snel vervangen.

De Nederlander 16-11-1931, Provinciale Drentsche en Asser courant 10-11-1931, 27-11-1931

1956: De kerkvoogdij vraagt in maart aan de orgelcommissie van de Hervormde kerk advies omtrent de kosten van de orgelstemmer. De orgelmaer vraag voor 2x stemmen per jaar f 145,- Men vindt dit voor een orgel met 2 manaulen, aagehangen pedaal en ca. 12 registers aan de hoge kant. Voor de Gereformeerde kerk vraagt de orgelmaker f 115,-, terwijl dit meer registers heeft. De betrokken orgelmaker is Valkckx & Van Kouteren.
Op 8 maart antwoord van de orgelcommisie: komt aan de orde in de eerstvolgende vergadering. (07)

1957: Notitie door Lambert Erné? op 7 februari van een bezoek aan de kerk.(07)

Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Op 27 april wordt een rapport gestuurd naar aanleiding van de vraag over het onderhoud van het orgel. Het orgel is samengesteld uit onderdelen van verschillende instrumenten. Het orgel is erg vervuild. Gescheurde pijpen door onoordeelkundig stemmen, Trompet is bijna onbruikbaar. Tinpest in pijpvoeten. Trompet, Violon en frontpijpen zijn van zink. De mixtuur is vrij nieuw, maar te zwak voor de kerk.
Gamba spreekt slecht en is nauwelijks bruikbaar. De conditie van de windlade is ook slecht. Veel lekkage, zwaar lopend registerslepen.
Windmotor staat in een koude ruimte. De kwaliteit van het orgel is dusdanig dat restaureren weinig zin heeft. Het aangehangen pedaal is gemaakt volgens verouderde afmetingen. De orgelcommissie raadt aan een nieuw orgel aan te schaffen en niet voor een paar duizend gulden te gaan restaureren met vaak een slecht resultaat.(07)

1958: De orgelcommissie oppert het idee om de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij) te enthousiasmeren om een bijdrage te leveren bij het oplossen van de orgelkwestie. Op 13 mei wordt er weer door de orgelcommissie geďnformeerd naar de stand van zaken.
In juni antwoordt de kerkvoogdij dat de situatie nog niet urgent is, maar dat men wel is gestart met een de stichting van een orgelfonds.(07)

1968: Reil schrijft een rapport (blz. 01, 02, 03, 04 en 05 over het huidige orgel (gedateerd op 5 augustus 1968) op basis van een bezoek aan het orgel op 26 april.
Het huidige orgel wordt geplaatst in de periode 1850-1880. Een gedeelte van het pijpwerk is vermoedelijke van een oudere datum. Bij de plaatsing van het orgel in Schoonebeek is de tinnen frontprestant vervangen door zinken pijpwerk. Dit gebeurde ook voor de bekers van de Trompet. De Mixtuur en de Quint 2 2/3 zijn dusdanig gewijzigd dat ze niet meer bij het oude pijpwerk passen. De windlades zijn in een zeer slechte staat. De meeste houten pijpen zijn gescheurd. De mechanieken zijn oud en verslten en zijn nauwelijks bespeelbaar. Houten pijen staan voorin het orgel en functioneren als een soort geluidsscherm. Ook het positief staat ongunstig opgesteld. Het orgel was oorspronkelijk van goede kwaliteit (enekele registers zijn van zeer goede kwaliteit), maar is door alle wijzigingen zeer achterop geraakt.
Voorgesteld wordt om het goede pijpwerk op te nemen in een volledig nieuw orgel met hoofd- en rugwerk, omdat restauratie duurder zou uitpakken dan nieuwbouw.
Dit zou resulteren in een volgend instrument
 
Hoofdwerk  
1.Praestant 8vt staat in het front van het Hoofdwerk, wordt nieuw vervaardigd. 54 pijpen.
2.Holpijp 8vt de 12 grootste pijpen worden nieuw, de rest is de oude Holpijp van het eerste klavier. 54 pijpen
3.0ctaaf 4vt 54 bestaande pijpen.
4.Gedekt Fluit 4vt gedeeltelijk oude pijpen.
5.Octaaf 2vt. 54 bestaande pijpen.
6.Mixtuur 3-5eterk 234 nieuwe pijpen.
7.Trompet 8vt 54 nieuwe pijpen.
Rugwerk  
8. PraeBtant 4vt staat in het front van het Rugwerk, wordt nieuw vervaardigd, 54 stuks.
9. Gedekt 8vt 12 grootste pijpen nieuw, rest uit Holpijp 8vt van het tweede klavier, totaal 54 pijpen.
10.Roerfluit 4vt 54 nieuwe pijpen.
11.Praestant 2vt 54 bestaande pijpen (Piocolo)
12.Naaard 1 1/3vt 54 nieuwe pijpen.
13.Scherp 3-4sterk 204 nieuwe pijpen.
14.Kromhoorn 8vt,  54 nieuwe pijpen.
Pedaal  
15. Bourdon 16vt 30 nieuwe pijpen.
16. Praestant 8 vt deze wordt geoombineerd met de Praestant van het Hoofdwerk.

1969: Men stapt blijkbaar van het idee om het pijpwerk uit het bestaande orgel te hergebruiken. Reil doet op 3 november 1969 (blz. 01 en 02) een voorstel voor een geheel nieuw orgel. Adviseur namens de kerk is Klaas Bolt.
Ook het contract (blz. 01 en 02) heeft deze datum.
Op 4 november wordt de offerte en het contract door de kerkvoogdij bevestigt.

1970: Bouw van een nieuw orgel door Reil uit Heerde.
In juni 1970 wordt het oude orgel afgebroeken. Reil schrijft op 6 juni een verslag van de afbraak. Zie blz. 01 en 02
Het orgel wordt op 21 november 1970 in gebruik genomen met een concert door de adviseur Klaas Bolt.




Foto http://www.kerkeninbeeld.nl

Dispositie:
Manuaal I   Manuaal II   Pedaal  
Prestant 16' disc. Gedekt 8' Subbas 16'
Praestant 8' Fluit 4'     
Bourdon 8' Quint 2 2/3'    
Octaaf 4' Octaaf 2'    
Mixtuur III-V        
Cornet        




Nieuwsblad van het Noorden 21-11-1970


Nieuwsblad van het Noorden 26-11-1970


Foto (03)

1979/1982: Aan het einde van de garantieperiode van 10 jaar ontstaat er een discussie omtrent enkele uitgangspunten van het instrument: De niet ingevoerde mechanieken en de windvoorziening.
De kerkvoogdij schakelt Hans Kriek in als onafhankelijk deskundige. Hij brengt in 1979 een rapport uit. Blz 01, 02 en 03.
In het rapport concludeert hij dat de windvoorziening niet stabiel genoegd is (te nauwe windkanalen), de mechaniek rammelt en mechaniek en windllade van het orgel zijn  niet bestand (kromtrekken) tegen het type verwarming in de kerk.

N.a.v. het rapport van Hans Kriek wordt ook de Hervormde Orgelcommissie gevraagd een rapport uit te brengen. Het rapport is gedateerd op 11 december 1979. Zie blz. 01 en 02.
Dit rapport kwam tot stand na een gesprek met Reil en het volgende wordt geconstateerd: De onrust in de windvoorziening wordt gezocht in een regulatieklep, de onstemming wordt geweten aan grote temperatuursverschillen en het geruis wordt veroorzaakt door te ruime draaipunten. Voorgesteld wordt de windvoorziening opnieuw af te regelen, voor het verbeteren van het geruis dient een compromis gevonden te worden om dit te verbeteren. Van onstemming was tijdens het bezoek van de commissie niets te merken. Ook de orgelmakers hebben dit niet geconstateerd. Ook kan de gelegd Werckmeister-stemming hierin een rol spelen.

Op 10 januari 1980 worden beide rapporten naar Reil gestuurd en om een reactie gevraagd. Op 15 februari 1980 volgt een herhaalde vraag.

Op 20 mei 1980 doet de kerkvoogdij het voorstel om een arbritagecommissie te benoemen om de verschiillen van mening op te lossen.
De arbritagecommissie bleek na veel onderlinge communicatie niet nodig zijn door overleg tussen alle betrokken partijen.
In het voorjaar van 1982 werden alle geconstateerde problemen verholpen en de kosten onderling gedeeld.
Op 24 mei 1982 bericht Klaas Bolt van het bezoek wat hij samen met dhr. van Beek van de Hervormde Orgelcommisiie bracht aan het orgel. Hij constateert dat de werkzaamheden op een kwalitatief goed manier en royaal zijn uitgevoerd:
- De koppelmechaniek is ingevoerd
- De toetsmechniek is verbeterd door de achterkant van de klavieren op te hangen aan de windlade.
- Het windkanaal naar het orgel is ruimer gemaakt.
- De voeten van de metalen 16-voetspijpen zijn vervangen.
- Het orgel staat enigszins scheeft doordat het podium door de droogte is gekrompen. Hierover dient deskundig advies te worden ingewonnen.

1983: In een brief van 24 januari 1983 heeft de kerkvoogdij een aantal vragen en bedankt tevens voor de wijze waarop de problemen van 1980-1982 zijn opgelost.
 -Moeten stembeurten worden aangevraagd of worden deze door Reil gepland.
 -In de kap is houtworm geconstateerd en dit wordt bestreden. Moeten er voor het orgel aparte maatregelen worden genomend
 -Advies voor het aanschaffen van een luchtbevochtiger
Op 28 februari 1983 worden de vragen van de kerkvoogdij door Reil beantwoord.

1992: Bij een bezoek van Reil op 16 oktober werd geconstateerd dat de balg lekkages vertoont door de jarenlange schommelingen in temperatuur en vochtigheid. Zie brief van 22 oktober. Ook zullen de grootste pijpen worden opgehangen, ter voorkoming van doorzakken.
Onbekend is of deze werkzaamheden ook werkelijk zijn uitgevoerd. Zeer vermoedelijk wel gezien de brief van 12 november.

1999/2002: N.a.v. van een gesprek met organist Datema en een bezoek aan de kerk op 2 november schrijft Reil een voorstel voor groot onderhoud op 4 november (Blz. 01, 02 en 03 . In dit plan worden de volgende werkzaamheden voorgesteld:
 - Algehele schoonmaak. Ook de windladen worden in- en uitwendig gereinigd.
 - Mechaniek wordt compleet nagelopen. Vilt klaviatuur wordt vervangen
 - Windverlies stokken wordt verholpen.
 - Laagste metalen subbaspijpen zijn zwak qua geluid. Beter zou zijn deze te vervangen door houten pijpen.
Op 5 september 2000 wordt een geactualiseerde offerte gestuurd.
Op 3 januari 2001 bevestigt Reil de opdracht tot het uitvoeren van het in de offerte beschreven groot onderhoud. Dit wordt uitgevoerd in mei 2001. Zie brief Reil van 15 mei 2001. In deze brief wordt ook een gesprek aangehaal dmet organist Datema over vervanging van de laagste subbaspijpen.
Op 13 september 2001 volgt de opdracht om ook de laagste metalen subbaspijpen vervangen door houten pijpen. Op 20 september 2001 bevestigt Reil de opdracht voor de subbaspijpen. De werkzaamheden worden uitgevoerd in 2002


Bronvermelding:
  1. Op in het Drents Archief werd ik attent gemaakt door Victor Tmmer uit Leek via een E-Mail d.d. 14-05-2006
  2. www: http://reliwiki.nl/index.php/Schoonebeek,_Hoofdweg_115_-_Hervormde_Kerk_(1800_-_1947) (oude kerk)
  3. www: http://reliwiki.nl/index.php/Schoonebeek,_Europaweg_116_-_Hervormde_Kerk (nieuwe kerk)
  4. Tijdschrift: Het orgel 1969/12 Orgelbouwnieuws
  5. www: Orgeldatabase Piet Bron
  6. Mail van Cor Alberts d.d. 20-11-2017
  7. Archief Lambert Erné Universiteit Utrecht


Foto hieronder is uit de verzameling van Marcel Pelt en heeft betrekking op de oude Hervormde kerk van Schoonebeek.