Zweeloo, Hervormde kerk

In 1874 wordt op initiatief van hoofdonderwijzer Lubbers een harmonium aangeschaft en op een nieuwe galerij geplaatst. In 1904 bouwt orgelmaker Jan Proper uit Kampen een nieuw eenklaviers orgel. Rond 1960 wordt een windmotor geďnstalleerd. In 1978 voert A.J. Opten groot onderhoud uit. Vanaf 2006 worden plannen gemaakt voor een restauratie. In 2013 voltooit Reil Orgelbouw een omvangrijke restauratie onder begeleiding van orgeladviseur Stef Tuinstra.

Informatie over de kerk

1869
B&W plaatsen een advertentie voor een nieuw hoofdonderwijzer. Er is kans dat de functie van koster/voorzanger ook kan worden uitgeoefend. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (25-03-1869).

1872
In Zweeloo is er volgens een bericht in de Provinciale Drentsche en Asser courant (11-11-1872) genoeg geld om een orgel te kopen. 'Zelfs Schoonebeek heeft er onlangs een gekregen, en ook in Emmen praat men er druk van; waarom zou Zweeloo er dan geen hebben? Ik ben van gevoelen, dat het wel tot stand komt, als 't maar aangepakt wordt bij 't regte eind.'

1873
Er zijn plannen om een harmonium aan te schaffen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (31-12-1873).

1874
Het geld voor een harmonium is binnen acht dagen opgehaald op initiatief van hoofdonderwijzer Lubbers. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (06-11-1874), Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad (03-11-1874).
Hoofdonderwijzer Lubbers reist naar Amsterdam om daar bij P. van Leeuwen het harmonium te kopen. Het harmonium wordt geplaatst op een nieuw gebouwde orgelgalerij en wordt op eerste kerstdag van 1874 in gebruik genomen. (01) (08) Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (05-01-1875), Stemmen voor waarheid en vrede jrg 12, 1875 [volgno 2] (01-01-1875).

1903
Kerkenraadsvergaderingen 1903-1904
Tijdens de kerkenraadvergadering van 11 november 1903 wordt de aanschaf van een orgel aan de orde gesteld. Dit voorstel krijgt algemene bijval. Twee kerkenraadsleden doneren meteen elk f 100,-.
Er wordt een commissie benoemd die voor de financiering gaat zorgen. (08) (12) Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (01-12-1903).

1904
Jan Proper uit Kampen krijgt de opdracht voor de bouw van een nieuw orgel.
Kerkvoogdijvergaderingen in 1904
Op de kerkvoogdijvergadering van 20 februari komt een voorstel van dhr. Lubbers aan de orde. Hij is secretaris van de 'commissie tot het inzamelen van gelden ter bekoming van een nieuw orgel'. Er is inmiddels f 950,- beschikbaar. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (08-03-1904).
Kunnen de kerkvoogden het ontbrekende bedrag aanvullen? Dit wordt door de kerkvoogden toegezegd.
Er wordt goedkeuring van het College van Toezicht voor de Hervormde Kerk in Drenthe gevraagd voor een lening van f 500,-.
Op 5 maart wordt een brief van het College van Toezicht behandeld waarin gevraagd wordt hoe hoog het bedrag van de lening is. De kerkvoogden hadden verzuimd dat op te geven.
De voorwaarden voor de lening zijn:
- rente 4 %
- aandelen van f 50,-
- vanaf 1906 minstens 1 aandeel per jaar aflossen.
De kosten voor het orgel worden ingeschat op f 1.450,-. (08) (12)
In mei bericht de Provinciale Drentsche en Asser courant (03-05-1904) dat er voor het orgel een intekenlijst is rondgegaan. De vertrekkende predikant dr. Uden Masman krijgt als blijvend aandenken het oude orgel geschonken.
In de vergadering van 25 augustus wordt gesproken over een pomper voor het orgel en zijn salaris. Er zijn twee voorstellen voor het salaris: f 10,- en f 15,-. Na een stemming wordt besloten f 15,- per jaar te gaan betalen. Als pomper wordt Hendrik Brink benoemd. (11)
Het orgel wordt op 28 augustus in gebruik genomen. Dr. Abbing houdt een rede naar aanleiding van Exodus 15:2. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (27-08-1904), (31-08-1904).
Op 14 september komt een brief aan de orde van ds. Boers van de Hervormde Kerk in Sleen waarin hij vraagt of het mogelijk is een collecte te houden voor de financiering van een orgel in de kerk van Sleen. De kerkenraad wijst dit voorstel af omdat ze sinds drie weken zelf een pijporgel in de kerk hebben. (08) (12)

Dispositie:
Manuaal: Bourdon 16', Prestant 8', Viola di Gamba 8', Holpijp 8', Octaaf 4', Fluit 4', Octaaf 2' 
Pedaal: aangehangen C-a

1921
Organist Lubbers neemt na 53 jaar afscheid. Hij functioneert eerst als voorzanger, daarna als organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant 15-11-1921, Emmer courant (30-11-1921).
Er worden sollicitanten opgeroepen om de functie per 1 december te gaan vervullen. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (18-11-1921).

1923
Mej. Zwols wordt benoemd als tijdelijk organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (25-09-1923).

1927
Muziekavond in de kerk. 'Gewijde muziek van Bach (orgel en viool). solo- en koorzang.' 'Onder 18 jaar wordt niemand toegelaten.' Zie Emmer courant (06-04-1927).
Ds. Burger schrijft een boekje over de kerk. Het orgel wordt echter niet genoemd.


Foto van voor 1929, toen het tongewelf nog niet was aangebracht. (15)

1928/1929
Door het aanbrengen van een tongewelf in de kerk wordt het orgel nu geheel zichtbaar. Tot 1929 heeft de kerk een vlak balkenplafond, waardoor de bovenste helft van de orgelkas niet goed zichtbaar is.
In het bestek uit 1929 van architect G. Hoekzema staat in artikel 3 dat het orgel geheel met hout omkleed moet worden. In artikel 8 worden de werkzaamheden aan het orgelbalkon beschreven. In artikel 10 worden de trappen naar het orgelbalkon en het trapje naar de plaats van de organist beschreven. Verder staat er de nogal onduidelijke zin: 'de bekleding van het orgel zodanig vernieuwen, met hout van nader te bepalen afmetingen'. De kolommen onder de orgelgalerij moeten worden voorzien van basementen. (10)


Tekeningen van de restauratie in 1929. Klik op de afbeelding voor een vergroting.


Detail van de rechter tekening hierboven met het orgel.


Ansichtkaart (03) en foto (03).

193x
Johan van Meurs noteert de dispositie in zijn dispositiecahier. Het orgel heeft nog geen windmotor. Bij de Viola da Gamba ontbreekt het registeropschrift. (13)

Klik op de afbeelding voor een vergroting

1945
Er wordt een advertentie geplaatst voor een organist. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-12-1945).

1950
Propaganda-kunstavond op 17 januari van de Nederlandse Blindenbond met de blinde organist Joh. Slegtenhorst aan het orgel en de eveneens blinde Gusta van der Heijden viool. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (17-01-1950).
Op 8 april een kunstavond ten bate van de gezinszorg door 'dr. G. Bas' orgel (Vermoedelijk wordt hier dr. Das bedoeld, organist van de Grote Kerk in Emmen), Maria Ykema mezzo-sopraan en Jaap Groenewold hobo. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (08-04-1950).
Op 24 oktober geven dezelfde musici een concert ten bate van de kankerbestrijding. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (24-10-1950).

Circa 1961
Vóór 1964 moet een windmotor zijn geplaatst. Op de foto hieronder uit 1964 is links van de klaviatuur een schakelaar voor een windmotor te zien.


Foto: nr. Pu 26860, 1964. (16)


Foto: Stichting Orgelcentrum Gr 3198.

1976
Reparaties door Opten. Mogelijk is toen het pedaalklavier vervangen (02)

1977-1978:
De kerk wordt gerestaureerd.

1978
A.J. Opten herstelt het orgel na de restauratie van de kerk. Hij voert de volgende werkzaamheden uit:
 - Verlaging van de winddruk.
 - Er worden nieuwe slepen met kunststof ringen met veer aangebracht. De oude eiken slepen worden onderin het orgel bewaard.
 - Het draadwerk en de ventielveren worden vervangen.
 - het orgel wordt overgeschilderd in een blauwe kleurstelling (07)
Kerk en orgel worden op 5 juni weer in gebruik genomen. Zie het programmaboekje. (14)


Tekening van 4 januari 1978 door het Bureau Monumentenzorg. Het orgel links met zijaanzicht. Klik op de afbeelding voor een vergroting. (14)

1979
In het opleveringsrapport van 28 februari van de kerkrestauratie staan de volgende opmerkingen over het orgel:
- De orgelbank dient dichter bij de speeltafel te staan. Eventueel een andere orgelbank met steunpunten aan weerszijden.
- De orgellamp dient beter te worden afgeschermd. (14)

2000
De dakruiter wordt gerestaureerd en het interieur wordt geschilderd. Ook het orgel wordt meegenomen bij de schilderbeurt.

2004-2006
Volgens de stemkaart wordt het orgel in deze periode onderhouden door Mense Ruiter.

2006
Orgelmaker Reil maakt de scheuren in de balgen provisorisch dicht. De winddruk wordt weer verhoogd. (02)
Orgeladviseur Stef Tuinstra schrijft een restauratierapport gedateerd op 22 juni 2006. Dit bestaat uit de volgende delen:
 - Historie
 - Beschrijving van het orgel in de huidige situatie
 - Huidige staat en geconstateerde gebreken
 - Restauratieplan
 - Samenvatting. (07)

Op 21 juli ontvangt Reil van orgeladviseur Stef Tuinstra een brief met het verzoek een offerte voor de restauratie van het orgel uit te brengen.
Tegelijkertijd krijgen ook Mense Ruiter en Bakker & Timmenga het verzoek een offerte te maken. In de brief wordt duidelijk gemaakt dat de restauratie nog een tijd op zich kan laten wachten. De offertes dienen als ondersteuning bij het aanvragen van de subsidie.
De door Reil uitgebrachte offerte is gedateerd op 11 september. (07)
Op 7 september brengt Mense Ruiter een offerte uit.
Op 16 oktober schrijft de kerkvoogdij dat de restauratieopdracht is gegund aan Reil.
Op 31 oktober schrijft Mense Ruiter dat de restauratieopdracht niet aan hem is gegund, hoewel hij jarenlang het onderhoud aan het orgel heeft uitgevoerd. (19)

2007
Reil vernieuwt het pedaalklavier. (07)

2008
Er wordt begonnen met de voorbereidingen voor een restauratie. Zie ook de uitgegeven brochure.
Op 12 augustus schrijft Reil in een brief dat het contract kan worden opgesteld op basis van de offerte uit 2006. De kosten voor de restauratie van het pedaal, die al is uitgevoerd, worden uit het contract gehaald. (07)
Op verzoek van organist Cees Roubos wordt onderzocht of het mogelijk is een zelfstandig pedaal aan het orgel toe te voegen. Als daarin bijvoorbeeld een Trompet 2' of een Cornet 2' zou worden opgenomen, zijn veel barokke koraalbewerkingen op dit eenklaviers orgel uitvoerbaar door de cantus firmus op het pedaal te spelen. Zie de brief van 17 november van de kerkvoogdij met een bijlage van Cees Roubos. (07)
De Stichting tot Behoud van het Nederlands Orgel verstrekt een subsidie van EUR 1.500,-. (09)

2009
Er is nog EUR 35.000,- tekort voor de financiering van de restauratie. (17)

Tekeningen door Reil voor de uitbreiding met een zelfstandig pedaal. Klik op de afbeelding voor een vergroting. (07)

2010
Op 21 december 2010 wordt een offerte uitgebracht voor de toevoeging van een zelfstandig pedaal met een Subbas 16' en een Trompet 4'.
Deze uitbreiding wordt echter niet gerealiseerd vanwege de kosten en de ruimte die een zelfstandig pedaal inneemt. De ruimte achter het orgel wordt ook gebruikt als expositieruimte en daarvan zou weinig van overblijven. (07)

2013
Restauratie door Reil met als adviseur Stef Tuinstra. (07)
Op hoofdlijnen worden de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
 - Het binnenwerk van het orgel wordt overgebracht naar de werkplaats in Heerde. De kas blijft in de kerk en wordt ter plaatse hersteld.
 - Er worden nieuwe houten bekroningen gemaakt naar voorbeeld van andere Proper-orgels.
 - De oude electra wordt vervangen en zoveel mogelijk onzichtbaar aangebracht.
 - Installatie van een nieuwe windmotor en dempkist.
 - De balg wordt opnieuw beleerd.
 - De windlade wordt volledig gedemonteerd en gerestaureerd. De oude eiken stokken worden weer geďnstalleerd. De westaflexconducten worden vervangen door loden exemplaren. Er worden Liegelind-ringen aangebracht.
 - De mechaniek wordt nagelopen en gerestaureerd.
 - Het pijpwerk wordt schoongemaakt en hersteld. De intonatie wordt zoveel mogelijk intact gelaten.

Bericht uit http://zweeloo-digitaal.nl (18)
'Restauratie orgel Hervormde Kerk Zweeloo afgerond
Op zondagmiddag 29 september a.s. gaan tijdens een feestelijke bijeenkomst in de Hervormde Kerk van Zweeloo, alle registers weer open van het volledig gerestaureerde Proper Orgel.
De restauratie was echt geen overbodige luxe en voor de vaste organist Cees Roubos is het dan nu ook absoluut niet meer nodig, bepaalde registers te moeten overslaan.
De Kerkenraad is erg verheugd nu weer zover te zijn, dat de voltooiing van de restauratie en de officiële her-ingebruikneming van het orgel op die dag gevierd kan worden en hoopt op een grote opkomst.
‘Met behulp van giften en bijdragen van zovelen, is deze restauratie succesvol verlopen. Als dank biedt de Kerkenraad die middag dan ook een orgelconcert aan. In combinatie met prachtige zang en een korte uitleg door betrokkenen bij dit orgel-project’, zegt Kerkrentmeester Epke Wiersma.
De vakmensen hebben volgens Wiersma werkelijk een fantastisch stuk werk geleverd. ‘Zo heeft men, teneinde het orgel meer mogelijkheden te geven, als extra het voetpedaal-klavier uitgebreid naar 27 tonen. Verder werd het orgel verfraaid met passende ornamenten, die oorspronkelijk niet geplaatst konden worden in het door de firma Proper uit Kampen in 1905 gebouwde orgel. Daarvoor was het vlakke plafond niet geschikt. In 1928 is er pas een toog-plafond geplaatst.’
In 2006 werd met de voorbereiding van de restauratie gestart. ‘Orgel-adviseur Stef Tuinstra werd gevraagd met een historisch en bouwkundig goed onderbouwd rapport te komen en een restauratieplan te maken. Op basis van dit plan werd een drietal offertes aangevraagd bij gerenommeerde orgel restaurateurs, waarvan de firma Reil uit Heerde met het beste voorstel kwam. Onder deskundige leiding van Stef Tuinstra werd het karwei ook aan Reil gegund’, schetst Wiersma de procedure.
De totale restauratiekosten van het project, inclusief elektra, timmerwerk, schilderwerk en btw, zouden uiteindelijk oplopen tot een bedrag van 135.000 euro; waarvan de lokale Hervormde gemeente ruim 40.000 euro bijeen bracht. ‘Aanvankelijk ging het kerkbestuur er vanuit, voor de restauratiekosten van dit monument in aanmerking te komen voor een bijdrage uit het landelijk fonds, waarmee circa 35 % van de kosten gedekt zouden zijn. De aanvraag werd echter afgewezen. Vanwege het feit dat de restauratiekosten ‘te laag’ waren om een succesvol beroep op deze landelijke regeling te kunnen doen. Pas boven een bedrag van 100.000 euro kwamen we er voor in aanmerking. Ook bezwaar en beroep bij de rechtbank haalden om die reden dan ook niets uit. Tenslotte besloot de Kerkenraad in 2009, de restauratie toch door te laten gaan en de kosten dan zelf maar te gaan dragen. Wel schreef de Kerkenraad ongeveer 50 fondsen en particulieren aan, met het verzoek om een bijdrage te leveren in de kosten. Op deze manier werd er bij elkaar ongeveer 40.000 euro geschonken. Echt een fantastisch resultaat’, zegt Wiersma.
Het monumentale Proper Orgel vervult volgens de Kerkrentmeester een zeer belangrijke functie in het kerkje. ‘Het orgel wordt niet alleen gebruikt tijdens de zondagse eredienst, maar ook bij bijzondere diensten. Bij rouw- en trouwdiensten, kerkelijke hoogtijdagen en concerten; maar er wordt ook les op gegeven aan een aantal (startende) orgelspelers. Een paar actieve werkgroepen, die jarenlang hun opbrengsten ten goede hebben laten komen aan het orgel-fonds, willen we toch nog even expliciet noemen. Dat hebben ze wel verdiend: De werkgroep Orgel en de werkgroep Expositie, meestal Zweeler Palet genoemd.
‘En’, benadrukt Wiersma, ‘laten we vooral het belang van het lokale Trijntje Geerts Fonds niet vergeten, waarvan de renten jarenlang voor een groot deel gereserveerd werden voor deze restauratie. Tenslotte werd er een lening van 15.000 euro afgesloten, om de begroting geheel sluitend te krijgen. Wij hebben weer een prachtig gerestaureerd en geschilderd orgel, dat weer decennia mee kan. Een kroonjuweel om trots op te zijn.’ Zondagmiddag 29 september a.s. is iedereen om 14.30 uur dan ook van harte welkom, hiervan tijdens de ‘her-ingebruikneming’ getuige te zijn.'


Foto Roelof Kooiker (06)



Foto Roelof Kooiker 2014 (06)

In het kerkblad van 12 april 2013 verschijnt tijdens de restauratie een artikel over het orgel. Zie blz. 01 en 02.
Het orgel wordt op 29 september 2013 weer in gebruik genomen (zie uitnodiging) met een toelichting door Hans Reil en een klankdemonstratie en concert door Stef Tuinstra. (07)
Op 28 september maakt RTV Drenthe een reportage: http://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/77946/Opknapbeurt-kerkorgel-Zweeloo-afgerond (24-03-2025)


Bronvermelding:
  1. Boek: Jan Proper (1853-1922) : Orgelbouwer op het grensvlak van ambachtelijk en industrieel / R. Walsma. - Leeuwarden : R. Walsma, 2005.
  2. Boek: Hans Fidom (redactie), Het Historische Orgel in Nederland 1902-1910, Amsterdam: Nationaal Instituut voor de Orgelkunst, 2010, blz. 126-127.
  3. www: https://reliwiki.nl/index.php/Zweeloo,_De_Wheem_10_-_Hervormde_Kerk (24-03-2025).
  4. Boek: Jan Proper (1853-1922) door Roel Walsma.
  5. Boek: Jan Proper (1853-1922) Herzien en uitgebreide werklijst.
  6. E-mail: Roelof Kooiker d.d. 14 september 2014.
  7. Archief Reil.
  8. Boek: Jan Warmolts, Het 13de eeuwse kerkje van Zweeloo, 2002, Artikel Het orgel van Jan Proper door Floor Vogelaar, blz. 35-38.
  9. Mededelingen nr. 75 voorjaar 2009 Stichting tot Behoud van het Nederlands Orgel.
  10. Drents Archief: 0406 Nederlands Hervormde Gemeente Zweeloo 52 Bestek en voorwaarden met tekeningen voor het restaureren van de kerk; 1929.
  11. Drents Archief: 0406 Nederlands Hervormde Gemeente Zweeloo 36 Register van notulen van vergaderingen van kerkvoogdij en notabelen 1897-1931.
  12. Drents Archief: 0406 Nederlands Hervormde Gemeente Zweeloo 2 Registers van handelingen van de kerkenraad en notulen van vergaderingen van het kiescollege 1888-1922.
  13. Boek: Jaap Brouwer, Johan van Meurs – Een studie over een pionierend orgeladviseur, Groningen: Philip Elchers, 2017.
  14. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 1903 Zweeloo, De Wheem (NH kerk); 1956-1984.
  15. Kerkblad van Zweeloo van 12 april 2013.
  16. www: https://www.kerkeninbeeld.nl (24-03-2025).
  17. www: http://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/33732/Restauratie-kerkorgel-nog-onzeker (24-03-2025) RTV Drenthe 24 februari 2009.
  18. www: https://zweeloo-digitaal.nl/index.php/kunst-cultuur/1227-restauratie-orgel-hervormde-kerk-zweeloo-afgerond (24-03-2025).
  19. Ten Post, Archief Mense Ruiter, Hangmap Zweeloo Hervormde Kerk.


Foto Roelof Kooiker. (06)



Foto Roelof Kooiker. (06)


Foto Geert Jan Pottjewijd. Klik op de afbeelding voor een vergroting.