Zuidlaren, Gereformeerd vrijgemaakte kerk

In 1945 wordt een houten noodkerk in gebruik genomen. Omstreeks 1948 wordt een kabinetorgel geplaatst dat eerder door orgelmaker Mense Ruiter is gebruikt als hulporgel bij de restauratie van het orgel in Anloo. Voor plaatsing in Zuidlaren wordt het instrument gewijzigd.  Na de bouw van een nieuwe kerk in 1966 krijgt Mense Ruiter in 1969 opdracht een nieuw orgel te bouwen. In 1980 wordt een zelfstandig pedaal toegevoegd. Door de vergroting van de kerkzaal is een groter instrument nodig. In 2003 wordt het Ruiter-orgel vervangen door een groter orgel van Fama & Raadgever uit Geldermalsen. Het oorspronkelijke Ruiter-orgel krijgt later een plaats in Werkendam.

1945
In 1945 wordt een houten noodkerk in gebruik genomen. (07)

Circa 1948
Er wordt een kabinetorgel geplaatst dat orgelmaker Mense Ruiter eerder heeft gebruikt als hulporgel bij de restauratie van het orgel in de Hervormde Kerk van Anloo.
Bij de plaatsing in Zuidlaren wordt de onderkast 30 cm ingekort en wordt de klaviatuur naar de achterkant verplaatst. De luiken zijn verwijderd. (01) (09)


Het aangepaste orgel, op een kleine verhoging, in de tijd dat het in Ten Boer wordt gebruikt. (09)

Prestant 8’ disc.
Holpijp 8’
Octaaf 4’
Fluit 4’
Portunaal 4’ disc.
Salicionaal 4’
Octaaf 2’

Locaties van het orgel:
-  circa 1943  Zuidhorn Rooms-katholieke kerk
circa 1943 1948 Anloo Hervormde kerk koororgel
1948 - Zuidlaren Gereformeerd Vrijgemaakte kerk
- - Ten Boer Gereformeerd Vrijgemaakte kerk
- - Ten Boer Familie Venema
- - Rijssen Familie van den Brink
2005 heden Anloo Magnuskerk

1949
Op 3 maart schrijft J. van der Weyde uit Zuidlaren over het door Ruiter geleverde orgel. Het orgel is echter nooit afgemaakt. Zou Ruiter kunnen langskomen en onderzoeken of het kan worden voltooid?
Op 18 juli vraagt de heer Vossebelt aan Ruiter of hij zo snel mogelijk langs kan komen om het orgel in orde te maken. (08)

1966
Er wordt een nieuwe kerk gebouwd.
Op 23 augustus schrijft Mense Ruiter dat het overbrengen van het orgel, samen met een aantal verbeteringen, naar de nieuwe kerk een bedrag zal vergen van f 3.830,-. Het pijpwerk en de windlade worden in de werkplaats hersteld. Een nieuwe windmachine met dempkist kost f 780,- exclusief aanleg van elektra. Het verplaatsen van de klaviatuur weer naar de voorkant vergt een bedrag van f 4.000,-. Zie ook de aantekeningen van Mense Ruiter.
Op 31 augustus heeft de kerkenraad een aantal vragen over de begroting van Mense Ruiter voor de restauratie van het bestaande orgel.
Op 6 september beantwoordt Mense Ruiter een aantal vragen van de kerkenraad.
Het oude orgel zal, nadat het gerestaureerd is, circa f 5.000,- kunnen opbrengen. Als het orgel in de bestaande toestand wordt verkocht wordt de verkoopprijs op f 2.500,- geschat. Het verplaatsen van het klavier naar de voorkant is niet per se nodig, maar hierdoor wordt wel de originele toestand hersteld. Als er over een paar jaar een nieuw orgel wordt gekocht, is de investering van f 4.000,- af te raden. Voor de nieuwe kerk is een orgel met 10 stemmen voldoende. De kosten bedragen dan f 34.350,-. Indien wordt gekozen voor een Prestant 8' in het front, wordt de prijs f 38.970,-.
Dispositie:
Hoofdwerk Bovenwerk Pedaal
Roerfluit 8 Holpijp 8' aangehangen
Quintadeen 8 Roerfluit 4'  
Prestant 4' Octaaf 2'  
Fluit 4' Nasard 1 1/3'  
Mixtuur Sesquialter  
De mensuren van het pijpwerk van het oude orgel zijn niet geschikt voor een groter orgel. (11)

1968
Op 20 november vraagt Ruiter aan de kerkenraad of deze er nog in is geslaagd een bedrag bijeen te brengen voor de realisatie van een achtvoets front.

1969
In januari schrijft de kerkenraad dat ze akkoord gaan met de bouw van het orgel volgens het voorstel van Mense Ruiter.
Op 21 januari wordt een contract afgesloten met orgelmakerij Mense Ruiter voor de bouw van een nieuw orgel voor f 38.970,-. (08)
Op 13 februari schrijft Ruiter dat de eerste termijn van de betaling is vervallen na de ondertekening van het contract.
Op 23 juli schrijft Ruiter dat de tweede termijn bij de aanvang van de werkzaamheden vervalt. Er wordt al enkele weken aan het orgel gewerkt. (11)

1970
Op 31 december schrijft Ruiter dat hij verlies maakt op de bouw van het orgel. Toch wil hij zich aan de voorwaarden van het contract houden en brengt hij de loonkostenstijgingen en de verhoging van de btw niet in rekening. Is het mogelijk bijgaande rekening te betalen? 'De eindintonatie is dan als een aparte post te beschouwen van de gereserveerde f 5.000,- hiervoor en valt voor ons dan wel onder de 14%.' (11)

1971
Op 17 februari meldt Ruiter dat hij ziek is. Hij probeert toch zijn personeel zo aan te sturen dat de voorintonatie kan starten.
Uit een uitnodiging aan de orgelmakerij van Mense Ruiter blijkt dat het orgel op 17 april in gebruik wordt genomen. (11)


Foto (11)

Dispositie:

Hoofdwerk C-g3 Borstwerk C-g3 Pedaal  C-f1
Prestant 8’ Holpijp 8’ aangehangen
Roerfluit 8’ Roerfluit 4’ Reservering voor een Bourdon 16'
Prestant 4’ Octaaf 2’  
Fluit 4’ Nasard 1 1/3’  
Mixtuur   Sesquialter D  

Koppelingen: Hoofdwerk-Borstwerk; Hoofdwerk-Pedaal; Borstwerk-Pedaal; Tremulant op Borstwerk.

1972
Op 15 februari wordt een brief naar Ruiter gestuurd met een aantal opmerkingen van organist W. de Groot.
1. Het orgel is nog niet afsluitbaar
2. Het deksel over de klavieren is nog niet te gebruiken
3. De koppels moeten worden afgesteld
4. Bijstemmen is gewenst
5. De c' van de Nasard 3' is traag
6. Het register van het 'licht' functioneert niet meer
7. Als de windmotor wordt ingeschakeld terwijl er nog registers openstaan, klinken er bijgeluiden
8. De intonatie is nog niet goed
9. Sommige pedaaltoetsen rammelen
10. Als de motor aanstaat, piept het orgel
Kunt u er binnen afzienbare tijd eens naar kijken? (08)

1975
Op 26 september maakt Mense Ruiter een voorstel voor het toevoegen van een zelfstandig Pedaal met twee stemmen voor f 15.450,-. (11)

1977
Op 2 mei maakt Mense Ruiter een offerte voor uitbreiding van het orgel met een zelfstandig pedaal van twee stemmen voor f 17.510,-.
Op 13 mei wil de kerkenraad Mense Ruiter opdracht geven tot het uitbreiden van het orgel mits dit snel gebeurt zodat de kosten niet stijgen.
Op 31 mei schrijft Mense Ruiter dat de uitbreiding van het orgel eind 1979 of begin 1980 kan plaatsvinden. (11)

1978
Op 3 februari schrijft Mense Ruiter dat de aanneemsom als volgt betaald zou moeten worden: f 11.000,- bij opdrachtverlening en de rest in twee termijnen bij aanvang van de werkzaamheden en de oplevering.
Op 28 februari schrijft de kerkenraad aan Mense Ruiter dat er opdracht zal worden verleend voor de uitbreiding van het orgel conform de brieven van 2 mei en 31 mei 1977. Uitvoering kan pas plaatsvinden eind 1979 of begin 1980. Voorgesteld wordt om 50% te betalen bij de start van de werkzaamheden en het resterende bedrag na oplevering.
Op 29 mei wordt het contract getekend om het orgel uit te breiden met een zelfstandig Pedaal. Geplaatst worden een Bourdon 16' en een Bourdon 8' als transmissie. Er wordt een sleep gereserveerd voor latere plaatsing van een Trompet 8'. Op het Hoofdwerk wordt een Gemshoorn 2' bijgeplaatst. (11)

1980
Volgens de stemkaarten van orgelmaker Mense Ruiter wordt de uitbreiding met een zelfstandig Pedaal in de maanden juli tot augustus uitgevoerd. Het Hoofdwerk wordt uitgebreid met een Gemshoorn 2'. (11)
Hoofdwerk C-g3 Borstwerk C-g3 Pedaal  C-f1
Prestant 8’ Holpijp 8’ Bourdon 16'
Roerfluit 8’ Roerfluit 4’ Bourdon 8'
Prestant 4’ Octaaf 2’ Reservering voor een Trompet 8'
Fluit 4’ Nasard 1 1/3’  
Gemshoorn 2' Sesquialter D  
Mixtuur III-V      

1981
Op 5 juni schrijft Mense Ruiter over een herintonatie van het orgel na de verbouw van de kerk. Het verbeteren van de intonatie van de kortgeleden geplaatste Gemshoorn 2' zal onder garantie worden uitgevoerd. Herintonatie van de andere registers kan niet onder garantie worden uitgevoerd, omdat het orgel in 1971 qua intonatie volgens de destijds geldende wensen en uitgangspunten is uitgevoerd.

1983
Op 11 september doet Mense Ruiter een voorstel om een Trompet 8' te plaatsen op de gereserveerde plaats op het Pedaal. Het toevoegen van een Trompet 8' op het Hoofdwerk is zo goed als onmogelijk; de beschikbare ruimte in de kas en op de windlade laat dit niet toe. Plaatsing van een Cornet III of IV behoort wel tot de mogelijkheden. Een herintonatie kost circa zes mandagen voor een intonateur en assistent. (11)

1984
Op 1 november schrijft Mense Ruiter een offerte om het orgel aan te passen en te vergroten:
- De Gemshoorn 2' overplaatsen naar het Borstwerk. Het binnenpijpwerk van de Octaaf 2' van het Borstwerk overplaatsen naar het Hoofdwerk en aanvullen met nieuw pijpwerk.
- De Nasard 1 1/3' wijzigen in een Nasard 2 2/3'.
- Nieuwe Trompet 8' op het Hoofdwerk. De orgelkas 10 cm dieper maken.
- Bazuin 16' toevoegen aan het Pedaal.
- Op een kantsleep van het Hoofdwerk een Cornet IV en op het Borstwerk een Prestant 4' met gebruikmaking van de Prestant 2'.
- De Octaaf 4 en de Mixtuur wat ronder intoneren. (11)

1998
Op 30 november stuurt Mense Ruiter een offerte voor uitbreiding van het orgel. Sinds de bouw van het orgel is de kerkzaal aanmerkelijk vergroot en is men anders gaan denken over de klank van het orgel. De offerte is tot stand gekomen na uitgebreid overleg met de organisten. Op hoofdlijnen wordt het volgende voorgesteld:
- Vergroting van de draagkracht door herintonatie, uitgezonderd de Prestant 2' van het Borstwerk.
- Plaatsing van een Fagot 16' op het Pedaal.
- Plaatsing van een Quint 3' op het Hoofdwerk.
- Een nieuwe Prestant 2' op het Borstwerk en bijplaatsing van een Regaal 8'. (11)

1999
Op 16 februari stuurt Mense Ruiter een specificatie van de kosten van de offerte van 30 november.
Op 5 oktober stuurt de orgelcommissie een advies van Jan Jongepier van 14 juni voor een uitbreiding van het orgel door naar Mense Ruiter. In zijn advies is Jongepier zeer lovend over het Borstwerk en de fluitregisters. Hij is minder tevreden over de Prestantregisters. Deze klinken wat kaal. Tijdens het overleg met de organisten op 14 juni is ook een offerte van Mense Ruiter over een uitbreiding besproken. Jongepier stelt voor de bestaande dispositie te handhaven en elk werk uit te breiden met één stem via een kantsleep. Alleen de prestanten en de Mixtuur van het Hoofdwerk herintoneren. Jongepier adviseert met de uitbreiding van het Borstwerk even te wachten om ervaring op te doen met de aanpassingen van Hoofdwerk en Pedaal. Daarna beslissen over het Borstwerk. Er zijn meerdere mogelijkheden voor de uitbreiding van het Borstwerk met een Regaal 8'.
Op 13 oktober stuurt Mense Ruiter een aangepaste offerte voor de uitbreiding van het orgel in twee fasen op basis van het advies van Jan Jongepier. In fase I zal het Hoofdwerk worden uitgebreid met een Quint 3' op een kantsleep en op het Pedaal zal een Trompet 8' worden toegevoegd. In fase II zou het Borstwerk kunnen worden uitgebreid met een Regaal 8. (11)

2000
Op 6 september schrijft Mense Ruiter dat bij onderhoud op 18 juli is geconstateerd dat de windmotor van het orgel 'bromt'. Er wordt aangeraden om er een elektricien naar te laten kijken. (11)

2003
In juli schrijft de commissie bestuurlijke zaken aan Mense Ruiter dat een orgel uit 1974 van Fama & Raadgever uit de Gereformeerde gemeente in Geldermalsen is aangeschaft. Het orgel is daar overbodig geworden door de bouw van een nieuw orgel door orgelmaker Boogaard. Vanwege de garantiebepalingen zal het orgel worden gestemd door Bogaart, die het orgel heeft geplaatst. Op 7 juli schrijft Mense Ruiter dat zij hopen dat hun orgel een goede bestemming krijgt.
In een brief van 18 augustus schrijft K.E. Smit uit Hoogezand dat het Ruiter-orgel van de hand is gedaan, omdat het te klein was en qua klank te hard. Smit en Dennis Wubs bezoeken de kerk en kunnen het Ruiter-orgel nog bespelen. Zij zijn aangenaam verrast door de klankkwaliteit. Volgens Smit zou het orgel verkocht zijn naar Duitsland. Dit blijkt echter niet te kloppen. (11)
Het orgel wordt bij de plaatsing geherintoneerd. De dispositie blijft gelijk. (02)
Het orgel is begin september ingespeeld door de plaatselijke organisten Harry de Groot en Pieter Deddens.
Het Mense Ruiter-orgel is door orgelmaker Boogaard verkocht aan de Hervormde Gemeente in Werkendam en daar uitgebreid met een Cornet, Dulciaan, Fagot en Gamba. (03)


Situatie te Geldermalsen. Foto: VOGG. (06) Situatie te Zuidlaren. (10)

De dispositie wordt bij de plaatsing niet gewijzigd:

Hoofdwerk C-g3 Borstwerk C-g3 Pedaal   C-f1
Prestant 8’ Holpijp 8’ Subbas 16'
Roerfluit 8’ Roerfluit 4’ Fluit 8'
Oktaaf 4' Oktaaf 2' Oktaaf 4'
Fluit 4' Nasard 1 1/3' Fagot 16'
Quint 3' Cymbel II    
Oktaaf 2' Sesquialter II    
Mixtuur III Regaal 8'    
Trompet 8' Tremulant      

2013
Het orgel wordt door Mense Ruiter ingepakt voor een verbouwing van de kerk. De kerk wordt op 13 juni bezocht om de situatie ter plaatse te bekijken. (11)


De kleur van de kas is aangepast na een verbouwing van de kerk in 2013. Foto uit 2025. (05)

Bronvermelding.
  1. E-mail Jaap Brouwer 29-12-2002.
  2. Nederlands Dagblad 03-10-2003.
  3. E-mail Adriaan Arkeraats 25-09-2004.
  4. Foto H.H. Wubs.
  5. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Zuidlaren,_Schipborgerweg_45a_-_Kandelaar (13-03-2025).
  6. Archief Jaap Brouwer.
  7. www: https://www.reliwiki.nl/index.php/Zuidlaren,_Tienelsweg_2_-_Gereformeerde_Kerk_Vrijgemaakt(1945-1966) (28-12-2021).
  8. Ten Post Mense Ruiter oude archief Tabblad Zuidlaren GKV.
  9. Tijdschrift: Dirk Molenaar, Freytag-kabinetorgel mag nu in Anloo blijven, De Orgelvriend 2005-12.
  10. www: http://zuidlaren.gkv.nl Website inmiddels opgeheven. Nu: https://www.kandelaarkerk.nl/ (13-03-2025).
  11. Ten Post Archief Mense Ruiter Hangmap 173 Zuidlaren VGK.
  12. Boek: Frans Talstra, Het Groninger orgelbezit van de reformatie tot de romantiek II, Groningen: Stichting Oude Groninger Kerken, Publicatie nr. 27, 1982, bla. 166.
 



Ansichtkaart (07).



Links: ansichtkaart. Rechts: foto (05).